پدافند غیر عامل از دیدگاه مهندسی

پدافند غير عامل از ديدگاه مهندسي شامل مواردي است كه در زير به آن پرداخته مي‌شود:

 الف) اختفا
همان¬طور که پیش از این اشاره شد اختفا يا پنهان کاري به کليه اقداماتي گفته مي‌شود که مانع از قرار گرفتن تاسيسات و تجهيزات در ديد مستقيم می¬شود و تشخيص تاسيسات و آگاهي از انجام فعاليت‌هاي خاص را براي دشمن غير ممکن و يا مشکل مي‌سازد. روش‌هاي اختفا عبارتند از:

 1- استفاده مناسب از پستی و بلندی زمين و احداث تاسيسات در محلي که به سهولت قابل تشخيص و رويت نباشد.
 2- عادي و غير مهم جلوه دادن تاسيسات با جدول بندي، درختکاري و…
 3- جداسازي تاسيسات صنعتي‌اي که به علت نوع فعاليت‌هايشان نمي‌توان آ‌‌ن‌ها را به طور کلي مخفي نمود، البته اين جداسازي نبايد تاثير زيادي بر نوع فعاليت‌ها برجاي بگذارد.
 4- حذف نقاط حياتي، حساس و مهم از روي نقشه‌هايي که به دلايل خاص بايد در رسانه‌هاي گروهي منعکس گردد.
 5- نشان ندادن نماي خارجي تاسيسات حياتي و حساس در تلويزيون به خصوص در ارتباط با محيط اطراف و جاده‌ها.
 6- عدم درج آگهي از محل مورد نظر در رسانه‌ها، به گونه‌اي که وقوع فعاليتي مهم در موقعيت زماني و جغرافيايي، اطلاع رساني نشود.
 7- ايجاد تاسيسات در اعماق زمين و يا در دل کوه‌ها که به اين ترتيب علاوه بر پنهان کردن آن‌ها بحث استحکام کافي در مقابله با تهديدها را مي‌توان مطرح کرد.
 8- از تجهیزات قابل انتقال تاحد امکان استفاده شود. از آن‌جايي که تاسيسات صنعتي به صورت ثابت در يك نقطه مستقر مي‌شود و انتظار تغييرات و تحولات دفعي از آن‌ها نمي‌رود. در صورت امکان استفاده از تجهیزات قابل انتقال، مي‌توان کالبدهاي مورد نياز را از نوع سبک و انعطاف پذير مانند چادر و يا سازه‌هاي سبک با قابليت مونتاژ و دمونتاژ آن انتخاب نمود و در مراحل زماني مختلف محل آن‌را جابه‌جا كرد.

ب) استتار
مفهوم کلي استتار، هم رنگ و هم شکل کردن تاسيسات و تجهيزات با محيط اطراف است. استتار از موثرترين و متداول‌ترين روش‌هاي دفاعي غيرعامل در ارتش کلاسيک دنيا است. در مبحث استتار دو نوع ديد از طرف دشمن مدنظر است که شامل ديد هوايي و ديد زميني است. برای استتار دراين زمينه مي‌توان از عواملي همچون رنگ، سايه، بافت، زمين، جنس، مصالح، حرارت و… بهره برد. انواع استتار شامل مواردی همچون استتار نوري، استتار حرارتي، استتار راداري، استتار راديويي (مثل ايجاد پارازيت يا ارسال فرامين کاذب)، استتار بصري، استتار صوتي و ضد الکترونيکي است که مدیریت باید آن‌ها را به کار گیرد.

 ج) استحکامات
در بحث پدافند غيرعامل، استحکامات به سازه‌هاي موقتي اطلاق مي‌شود که با توجه به شرايط و امکانات و ميزان اهميت و آسيب پذيري نقاط حياتي و حساس، در محل‌هاي مناسب و اطراف تاسيسات ايجاد مي‌گردند تا مانع اصابت مستقيم موارد تهديد (موشک، بمب يا ترکش اين مهمات) به تاسيسات و يا تجهيزات گرديده و اثرات آن‌را به طور نسبي خنثي نمايند. استحکامات به شکل زير طبقه‌بندي مي‌شوند:
1- خاکريز: چنان‌چه تجهيزات در فضاي باز چيده شده و يا درون ساختماني و با مقاومت مصالح معمولي قرار گرفته باشند، با ايجاد خاکريز با ارتفاع و قطر مناسب مي‌توان در مواردي مانع اصابت مستقيم سلاح به تاسيسات و تجهيزات گرديده و در اکثر موارد مسير تهديدات (ترکش و موج انفجار) به طرف تاسيسات را سدّ کرد.
 2- کيسه شن: در صورتي که فضاي لازم براي ايجاد خاکريز با شيب مناسب وجود نداشته باشد، با چيدن گوني‌هاي پر از شن و ماسه در چندين رديف و روي هم، مي‌توان به نتايج مورد نظر براي حفظ تاسيسات دست يافت. علاوه بر محصور کردن تاسيسات و تجهيزات مي‌توان از کيسه شن به عنوان پوشش محافظتي نيز استفاده نمود (مثل لوله‌هاي زير زميني انتقال نفت…)
 3- دال بتني: شامل شبکه شن و يا استوانه بتني است. استفاده از اين وسایل زماني توصيه مي‌شود که تهديد هم¬چنان ادامه داشته باشد.
 4- ديوارکشي: ايجاد ديوار، احتياج به بررسي کارشناسي داشته و قطر و ارتفاع آن با توجه به مقاومت مصالح به کار رفته بايد محاسبه شود. ديوارکشي شامل آجر چيني، سنگ چيني، ايجاد بلوک‌هايي با سيمان مسلح و يا استفاده از بلوک‌هاي پيش ساخته مي‌باشد. ديوار کشي بهتر است در قطعات مجزا و کنار هم صورت گيرد.

د) پوشش

 پوشش يک اقدام موقتي است که با بالا رفتن شدت تهديد، مثلاً احتمال حمله هوايي انجام می¬شود و تا زماني که احتمال حمله وجود دارد ادامه مي‌يابد. با اين عمل تجهيزات يا مراکز فعاليت از ديد تهديد کننده (خلبان يا حس¬گر نصب شده در سر بمب و موشک) پنهان گرديده و هدف گيري و هدايت موشک و بمب‌هاي هدايت شونده مانند بمب‌هاي ليزري مختل می¬شود و يا دقت آن‌ها کاهش مي‌يابد. پوشش مي‌تواند توسط دود، بخار آب (غليظ) و يا با هوا کردن بادکنک و بالن ايجاد شود. انواع پوشش شامل موارد ذیل است:
 1. پوشش امنيتي: اقداماتي است که عمدتاً در مورد تاسيسات ثابت به کار گرفته مي‌شود و فعاليت‌هاي مجازي يا غيرواقعي را براي دشمن تداعي مي‌کند.
 2. پوشش فيزيکي: اصطلاحاً اقداماتي است که موقتاً به صورت فيزيکي مانع از تشخيص هدف مي‌گردد. که از جمله اين اقدامات مي‌توان به ايجاد پرده دود يا بخار غليظ اشاره کرد.

ه) ايجاد سازه‌هاي امن و مقاوم
 طراحي و احداث اين سازه‌ها براي تاسيسات حياتي و حساس است، به گونه‌اي که در مقابل اصابت مستقيم تهديدها مثل بمب، موشک مقاوم باشند، در خيلي از موارد هزينه ايجاد تاسيسات با چنين مشخصاتي ممکن است به مراتب بيش از کل تجهيزات مربوطه باشد و اصولاً مقرون به صرفه و عملی نيست. برای جلوگیری از خسارات جانبی در حین حملات هوایی بهتر است اجزاي مستقل تاسيسات و تجهيزات که از کار افتادن آن¬ها موجب توقف فعاليت بخشي از مجموعه می¬گردد نیز محافظت شوند. چنان‌چه تاسيسات حياتي و حساس فاقد مقاومت کافي در مقابل اصابت مستقيم تهديد کننده باشند و يا نتوانند اثرات جانبي را در نزديکي تاسيسات تحمل نمايند، مي‌توان با اجراي طرح‌هاي خاص مهندسي، مقاومت بناي آن‌ها را به حد مطلوب رسانيد.

و) پراکندگي
پراکندگي عناصر يکي از مباحث مهم پدافند غيرعامل محسوب مي‌گردد که در کاهش خسارت ناشي از ايراد ضربه تخريبي دشمن بسيار موثر است و به عکس در صورت تهاجم دشمن، تمرکز عناصر کالبدي و حساس مجموعه باعث می‌شود تا عمليات تهاجمي با حجم کمتر، بيشترين تخريب را به جا بگذارد.

ز) تفرقه
منظور از تفرقه، جداسازي بخش‌هايي از تجهيزات‌، قطعات يدکي مواد و برخی وسایل جانبی و انتقال آن‌ها به محلي غير از محل استقرار دائمي آن‌هاست تا از این طریق از تاثير يک حمله¬ی هوايي، زميني يا موشکي احتمالي نجات یابند. اين امر نبايد باعث توقف کامل فعاليت‌ها گردد.

ح) فريب و اختلال
 به مجموعه اقداماتي که بتواند بازشناسي و توجه دشمن را از هدف‌هاي مورد نظر منحرف کرده و موجب گمراهي وي در تشخيص و هدف گيري شود، فريب و اختلال گفته مي‌شود.

 ط) دسترسي‌ها
دسترسي‌ها به معني راه‌ها و فضاهاي عبوري و ارتباطي است که در انواع و مقياس‌هاي مختلف قابل طرح است. خطوط ارتباطي يک موقعيت حساس به محيط بيروني بايد تابع ضوابطي باشد که خصوصيات تهديدات، منجر به اختلال در تردد و يا حذف تردد نشود.

ي) موانع
کليه عواملي که نفوذ و پیش¬روی دشمن را در محدوده مورد نظر مشکل نمايد، مانع نام دارد. انواع موانع عبارتند از:
 1- فاصله: يک اصل کلي آن است که هر چند فاصله سوژه از مبدأ تهديد و تهاجم بيشتر باشد از ايمني بيشتري برخوردار است، زيرا طيّ کردن فاصله با به کارگيري هر نوع شيء تهاجمي اعم از موشک، هوايي و زميني، مستلزم برنامه‌ريزي دقيق‌تر و به کارگيري سلاح و تکنولوژي کارآمدتر و هزينه گزاف و در عين حال خطرپذيري بيشتر است.
 2- توپوگرافي: به معني پستي و بلندي‌هاي زمين است، در صورت وجود ناهمواري در مسير حرکت مهاجمین به خصوص نيروي زميني مشکلاتی پیش خواهد آمد و در عين حال این پستی و بلندی¬ها برای اقدامات تدافعي مناسب خواهند بود.
 3- زيستگاه‌ها: در هر منطقه که توده‌اي از معماري و تجمع نيروي انساني وجود داشته باشد به‌دليل وجود استحکامات متنوع و پيچيده و ساير امکانات دفاعی و از همه مهم¬تر عدم شناخت دقيق دشمن از مکانيزم مقاومت‌هاي داخلی، باعث ایجاد نوعي احتياط و وقت¬کشی در اقدامات دشمن می¬شود که اين امر در ایجاد زمان و پیاده کردن نقشه¬های دفاعی مؤثر است.
 4- آب‌هاي سطحي: شامل نهرها، رودها، کانال‌ها، درياچه‌ها و حوضچه‌هاي طبيعي، مصنوعي، تالاب‌ها و برکه‌هاي سطوح زير کشت غرقابي مانند برنج و نيشکر مي‌باشد که قابلیت پیش¬گیری حملات زميني را دارند.

ك) سيستم‌هاي رديابي و اعلام خطر
بخشي از اقدامات پدافند غيرعامل به منظور آماده نمودن محيط جهت ترک فعاليت و يا جهت استفاده جان پناه، پناهگاه و… بوده كه اندکي قبل از وقوع حملات هوايي يا موشکي صورت مي‌گيرد. بنابراين کليه افراد بايد در زمان مشخصي به نحوي از وقوع اين حملات مطلع گردند. مهمترين اقدام، برقراري سيستم اعلام خطر در نقاط حياتي و حساس با تشکيل يک مرکز اعلام خطر و گماردن يک نفر مسئول در هر زمان و استفاده از بلندگو، آژير خطر و سایر ابزار هشدار دهنده است.

ل) آموزش و فرهنگ‌سازي
مسئولين، تصميم گيرندگان و کليه افرادي که به نحوي در سياست‌گذاري تهيه اجراي طرح‌هاي پدافندي غيرعامل سهيم مي‌باشند، لازم است متناسب با نياز، از آموزش‌هاي لازم برخوردار گردند.

م) پناهگاه و جان پناه
پناهگاه به مکاني اطلاق مي‌گردد که در مقابل تهديدها و حملات (هوايي- موشکي) نسبت به ساختمان‌هاي معمولي و يا فضاي باز از امنيت بيشتري برخوردار باشد. پناهگاه‌ها بهتر است در نزديکي محل هاي تجمع افراد بوده و در فاصله مناسب از تاسيسات و با استحکام بالا، جهت مقاومت در مقابل اصابت مستقيم (بمب، موشک و يا موج انفجار) ايجاد گردد.
پناهگاه‌ها بايد مجهز به هواکش، سيستم تهويه طبيعي و يا مصنوعي، سيستم روشنايي و برق اضطراري، وسایل کمک‌هاي اوليه،آب و غذا، وسایل کنار زدن آوار و راه‌هاي ورود و خروج متعدد به خارج از محوطه باشند. چنان‌چه ساختمان محل فعاليت داراي مقاومت کافي در مقابل تهديد کننده نبوده و تجهيزات و وسایل به کار رفته در تاسيسات خود خطر آفرين باشند و در مواردي که تاسيسات هدف حمله هستند با شنيدن صداي آژير بايد به محل امن‌تر رفت.
جان پناه مي‌تواند يک سنگر بتني سرپوشيده، سنگر معمولي با ديواره آجري يا حتي خاکي باشد که افراد بتوانند با رفتن به درون آن در معرض اصابت مستقيم تهديد کننده، قرار نگيرد. ن) پدافند در مقابل حملات ويژه (شيميايي، ميکروبي، هسته‌اي) اين دسته از حوادث موضوع اصلي اين كتاب است كه به طور كامل به آن پرداخته خواهد شد. اعلام خطر حمله شيميايي يا حملات هوايي معمولاً متفاوت بوده و اين اعلام خطر ممکن است قبل يا هم زمان با حمله صورت پذيرد.
استفاده از ماسک در اين شرايط بسيار مهم است. در صورت اطلاع از انفجار قريب الوقوع هسته‌اي افراد مي‌توانند با رفتن به داخل يک سنگر و کشيدن يک پتوي مرطوب روي سر خود، تا حد زيادي از آثار ناشي از ريزش اتمي مصون بمانند و با چنين اقدامي قطعاً مي‌توان در مقابل يک حمله هسته‌اي به طور کامل تسليم نشد. آموزش در اين زمينه نقش موثري را ايفا مي‌کند.

برگرفته از كتاب ( مديريت بحران در حوادث هسته اي )



پدافند غیر عامل در چارچوب مدیریتی

جنگ، حوادث جنگي و تروريستي داراي محتواي بسيار غني و علمي مي‌باشند. انواع جنگ‌ها، سلاح‌ها، صنايع دفاعي مختلف و غيره خود گواه اين مسأله است. در واقع دفاع عامل به شدت در حال گسترش است. درعين حال پدافند غير عامل حدود ۶۰ نوع جنگ را شامل مي‌شود.

 مديريت بحران هسته‌اي، پدافند و علم آن‌را مورد بررسی قرار می‌دهد، با اين چارچوب، مبدا و مقصد مشخص شده و با سازماندهي مناسب و استفاده مناسب از منابع موجود علمي، انساني، سخت افزاري و نرم افزاري خواهیم توانست به اهدافمان در هر نوع از حادثه دست پیدا کنیم. خلاء¬هاي اصلي که در مديريت بحران هسته‌اي وجود دارد، شامل موارد زير است:

 1- بينش مديران به پدافند غير عامل و مديريت بحران: براي اصلاح سازي اين بينش بايد اقدامات لازم در زمینه توجه و آشنایی مدیران با بحران‌های ممکن در زمینه حوادث هسته‌ای صورت پذیرد.
 2- تهديد شناسي: در عرصه تهديد شناسي بايد چارچوب و بستر لازم را فراهم نموده و نسبت به تهیه نقشه‌هاي کاربردي و عملياتي اين تهديدها اقدام کرد.
 3- توسعه و پیشرفت: جهان در حال توسعه است، اگر تدبير لازم را براي توسعه و کنترل بحران نينديشيم به شدت دچار بحران خواهيم شد.
مديريت توسعه بدون توجه به مديريت بحران، کشور را دچار چالش خواهد کرد. بنابراين چندین اولويت‌ به اين امر اختصاص داده مي‌شود كه برخي از آن‌ها به قرار زير است:
اولويت اول آموزش مدیران: به صورت کاملاً اجباري و الزامي، همه مديران نسبت به مديريت بحران چه در عرصه حوادث طبيعي و چه در عرصه حوادث جنگي و صنعتي توجيه شوند و در اين زمينه فرهنگ سازي لازم صورت پذيرد.
در درجه اول بايد به آموزش مديريت بحران در سطح مديران استراتژيک توجه جدي شود. در اقدام بعدي مديران مياني و تاکتيکي را آموزش داد. اين آموزش‌ها كه در دو سطح انجام مي‌شود، بايد نگرش و بينش کافي را به اين مديران بدهد. نوع آموزش متناسب با چارچوب اختیارات افراد متفاوت خواهد بود. آموزش‌ها بايد کاربردي و فراگیر باشند و در نهايت اين آموزش منجر به طراحي برنامه مديريت بحران دستگاه‌هاي اجرایي در تمام سطوح در کشور گردد[3]. دومين اولويت که در دل اولويت اول نهفته است: اين است که مديريت توسعه، همکار و هماهنگ با مديريت بحران است و در واقع لازم و ملزوم يکديگر هستند، اين دو مديريت در کنار يکديگر موجب توسعه پايدار خواهند شد و اولويت سوم شامل تهديد شناسي است.




اقدامات اساسی دفاع غیر عامل

اقدامات اساسي در تامين دفاع غيرعامل شامل موارد ذيل است كه در تهيه طرح‌ها، متناسب با ماموريت، موقعيت، شرايط زماني و مكاني و رده سازماني بايد مورد استفاده قرار گيرد.

 اکنون فهرست‌وار اصول دفاع غير عامل و ملاحظات آن‌را نام برده و سپس به تشریح هر يك از اصطلاحات خواهيم پرداخت:
 1- استتار
 2- اختفا
 3- پوشش
 4- فريب
 5- تفرقه و پراكندگي
 6- مقاوم سازي و استحكام
 7- اعلام خبر
 8- مكان يابي
 9- تحرك
 10- پناهگاه
 11- جان پناه
 12- انضباط استتار
 13- حفاظت
 14- سيستم اطفاء حريق
 15- اقدامات درون سيستمي
 16- آموزش و ايجاد فرهنگ دفاع
 17- ايجاد موانع شامل: ديوار، دكل، كابل و بالن
 18- عمليات دود
 19- اقدامات بعد از بمباران شامل: كنترل تردد، تخليه، مجروحين، كنترل خسارت، خنثي سازي بمب و… 20- ايمني
 21- مقابله با بمب ‌هاي گرافيتي
 E. M. P – H. P. M 22- ايجاد استحكامات صحرايي و سازه‌هاي موقت
 23- ايجاد سازه‌هاي امن و مقاوم سازي تاسيسات
 24- دفاع غير عامل در مقابل حملات ويژه مثل: شيميايي، ميکروبي، هسته‌اي

براي دريافت اطلاعات بيشتر و تشريح شرايط به كتاب : مديريت بحران در حوادث هسته اي  مراجعه فرمائيد




تقسیم بندی رده های سازمانی از نظر اهمیت حفاظتی

با توجه به این‌که اقدامات اساسي در تامين دفاع غيرعامل، متناسب با موقعيت و اهمیت متفاوت مي‌باشد، مراکز و رده‌¬های سازمانی با توجه به اهمیت حفاظتی و دفاعی ازآنان به صورت ذيل تقسیم¬بندی می¬شوند:

  1- مراكز حياتي و مراكز ثقل : مراكز و تاسيسات ضروري و پر اهمیت كشور مي‌باشند كه در صورت حمله و انهدام آن‌ها صدمات جدي به نظام اجتماعي، سياسي و نظامي كشور وارد شده و آن‌ها را در يك مخاطره و بحران جدي قرار مي‌دهد.
 2- مراكز حياتي : شامل مراكزي است كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آن‌ها، موجب بروز بحران و آسيب در نظام دفاعي و كنترل فرماندهي شده و صدمات قابل توجهی در نظام سياسي، اقتصادي، ارتباطي و مواصلاتي و اجتماعي با سطح تاثيرگذاري در سراسر كشور می¬گردد.
 3- مراكز حساس : مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آن‌ها، موجب بروز بحران در کنترل نظام سياسي و صدمات قابل‌ توجهي در هدايت بخش¬های توليدي و اقتصادي، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي و دفاعي با سطح تاثير گذاري منطقه‌اي در كشور می¬شود.
 4- مراكز مهم : شامل مراكزي است كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آن‌ها، آسيب و صدمات محدودی در نظام سياسي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثير گذاري محلي در كشور ایجاد می¬گردد.



تمایز دفاع غیر نظامی و دفاع غیر عامل

دفاع غيرنظامي تقليل خسارات مالي و صدمات جاني وارده بر غير نظاميان در جنگ يا در اثر حوادث طبيعي (نظير سيل، زلزله، طوفان، آتش‌فشان، آتش‌سوزي و خشك¬سالي) است.

 در حالي‌كه پدافند غير عامل همانگونه كه قبلاً مطرح شد به مجموعه اقداماتي اطلاق مي‌گرديد كه با اجراي آن بتوان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و نيز وقوع تلفات انساني جلوگيري نمود. در منابع خارجي، وظايف دفاع غير نظامي شامل چهار عنوان به شرح ذيل مي‌باشد:

 1- اقدامات پيشگيرانه و كاهش دهنده
 2- آماده سازي و امداد رساني
 3- هشدار و اخطار
 4- بازسازي مجدد تعريف

دفاع غير نظامي در اين نوشتار در حوزه پدافند غير عامل نبوده و بيشتر در جهت آگاهي در تشخیص بين پدافند غيرعامل و دفاع غير نظامي مي‌باشد. به دليل عدم شناخت جامع در بسياري از كتب، مقالات و يا نوشتارهاي داخلي مشاهده شده است كه دو مفهوم ياد شده سهواً به جای هم استفاده می¬شوند.




مفهوم پدافند هسته ای

واژه «پد» به معناي دفاع، جلوگيري يا محافظت و واژه¬ی «آفند» به معناي حمله، يورش و تهاجم مي‌باشد. به اين ترتيب پدافند هسته‌اي به معناي دفاع در مقابل حمله هسته‌اي خواهد بود.. .

اين دفاع به دو صورت دفاع عامل و دفاع غير عامل تعريف شده است. اقدامات دفاع غير عامل شامل اصول اساسي و ملاحظاتي است كه در اغلب كشورهاي جهان با كمي اختلاف پذيرفته شده است. شيوه به‌كارگيري این اصول، ابتكاري و خردمندانه است و به همين دليل وسعت هر عمل به خلاقيت‌هاي فكري مديران مربوطه و شرايط زمانی و مكانی بستگي دارد.
به طور کلی به خاطر نامحدود بودن خلاقیت بشر، حد و مرزي براي اين اصول نمي‌توان تعيين كرد بنابراين در حد غير قابل تصوري در نحوه بكارگيري اصول دفاع غير عامل تنوع وجود دارد. در اين فصل سعي شده پس از تعریف دفاع عامل و دفاع غير عامل، اصول و ملاحظات دفاع غير عامل تبیین شود و موضوعات مرتبط با آن و توصيه‌هاي ممكن در خصوص اقدامات دفاع غير عامل ارائه گردد. بديهي است دفاع عامل موضوع اصلي اين كتاب نبوده و به اين ترتيب مورد بررسي بيشتر قرار نگرفته است هرچند در مواردي جهت آشنايي خوانندگان به آن اشاره خواهد شد.

الف) پدافند عامل : به معناي دفاع مسلحانه و نظامي پدافند عامل، عبارتست از به كارگيري مستقيم جنگ افزار، به منظور خنثي نمودن و يا كاهش اثرات عمليات خصمانه هوايي، زميني، دريايي و نفوذي بر روي اهداف مورد نظر. زماني كه حمله¬ی آشكار يا مسلحانه صورت گرفته باشد، دفاع از كشور مستلزم به كارگيري سلاح و شيوه‌هاي نظامي مي‌باشد. پر واضح است که قبل از وقوع چنين حمله‌اي با ارتقاي تجهيزات نظامي و آموزش نظامي (شامل تاكتيك‌ها، شيوه‌هاي به كارگيري سلاح و…)، باید آمادگي لازم براي پدافند عامل مهیا ‌گردد. اصول پدافند عامل مجموعه اقدامات بنيادي و زيربنايي است كه در صورت به كارگيري مي‌توان به اهداف حفاظتی و دفاعی از قبيل تقليل خسارات و صدمات، كاهش توانايي سامانه شناسایي دشمن، دست‌يابي یا افزایش دقت هدف گيري تسليحات دشمن و تحميل هزينه بيشتر به وي نایل گرديد.

ب) پدافند غيرعامل : به معناي دفاع و محافظت غيرنظامي پدافند غير عامل به مجموعه اقداماتي اطلاق مي‌گردد كه مستلزم به كارگيري جنگ افراز نبوده و با اجراي آن مي‌توان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و تاسيسات مهم نظامي و غير نظامي و تلفات انساني جلوگيري نموده و يا ميزان اين خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد. در اين مورد ديگر سلاح و روش‌هاي دفاع نظامي به كار نمي‌آيد. اين محافظت يا دفاع كه ابعاد آن به مراتب وسيع‌تر از دفاع عامل است، بايد ملاك عمل قرار گيرد. ا

ين روش شامل تحلیل و بررسی همه جانبه¬ی شيوه‌های تهاجم و ابعاد گوناگون حمله دشمن و ارائه بهترين راه‌كارها، قبل از وقوع، در حين وقوع و يا بعد از تهاجم دشمن است. با توجه به اهمیت این نوع دفاع، در این كتاب به تفصیل روش‌های دفاع غیر عامل مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گرفته و علاوه برآن، حوادث غير عمدي كه ناشي از قصور سيستم و تجهيزات كارخانه‌هاي هسته‌اي مي‌باشد و يا خطاي غير عمدي كاركنان در حين كار نيز بررسي خواهد شد.

برگرفته از كتاب ( مديريت بحران در حوادث هسته اي )



اقدامات اساسی دفاع غیر عامل در بهره� گیری از فنون فریب

به منظور كاهش آسيب‌پذيري و ممانعت از شناسایی احتمالي ، رديابي و مورد حمله واقع شدن اهداف خودي و هم­چنين استمرار بخشيدن به انجام عمليات‌ يگان‌هاي خودي اقدامات زير پيشنهاد و توصيه مي‌گردد :

1-    فعال نمودن سازمان‌هاي تحقيقاتي و مراكز مطالعاتي در جهت ساخت تجهيزات CC&D كه در مخفي‌سازي اهداف خودي از ردياب‌هاي پيشرفته­ی دشمن بسيار مؤثر است .

 

2-    توسعه و ارتقاء استتار سنتي و كلاسيك و ابداع روش‌هاي نوين استتار در جهت پنهان‌سازي اهداف از رديابي حسگرهاي پيشرفته .

 

3-    فرهنگ‌سازي و استفاده از شيوه‌های استتار نوين ، استفاده از هندسه فراكتال در تمام سطوح .

 

4-    استفاده از سراميك و رنگ‌هاي جاذب راداري و مواد مركب شفاف در مقابل RF به منظور كاهش سطح مقطع راداري .

 

5-    به منظور كاهش سطح مقطع راداري  RCS ، تغيير دادن ساختار فيزيكي و شكل ظاهري آن دسته از تجهيزات و تسليحاتي كه امكان تغيير شكل در آن‌ها وجود دارد .

 

6-    استفاده از تجهيزات استتار چند طيفي از قبيل تور ، پوشش ، چادر و لباس در رنگ‌هاي مختلف ( ترجیحاً رنگ­های نزدیک به پوشش منطقه‌اي در مواقع لزوم ) .

 

7-    بهره‌برداري از طعمه‌هاي فريب‌ به طور انبوه ( الكترونيكي- مكانيكي ) در اطراف هدف .

 

8-    استفاده از مواد جاذب هوشمند چندطيفي حاوي مواد فعال و غيرفعال ، به منظور كاهش بهينه‌ سطح مقطع راداري RCS و جلوگيري از گسيل يا انتشار انرژي حرارتي مكانيكي ، اثرات شيميايي ، صوتي ، مغناطيسي و راداري از هدف .

 

9-    بهره‌وري از پايروتكنيك‌ها از قبيل تجهيزات دودزا ، نارنجك و منورهاي چند طيفي به منظور مقابله با حساسه‌هاي راداري ، ليزري ، دوربين‌هاي تصويربرداري تلويزيوني ، طيف‌هاي مرئي ، اپتيكي ، حرارت‌ياب‌هاي مادون قرمز ،  صوتي ، مغناطيسي و موشك‌هاي كروز .

 

10-استفاده از فن‌آوري‌ نوين در ساخت بمب‌هاي گرافيتي EMP- HPM

 

11-دست‌يابي و استفاده از صفحات و كيت‌هاي استتار چندطيفي .

 

12-تلاش براي دستيابي به رادارهاي با طول موج بلند ، رادارهاي غيرفعال دوگانه يا باي‌استاتيك به منظور رديابي هواپيماها .

 

13-توجه خاص بر اصل تحرك ، و متحرك كردن رادارها و سامانه‌هاي موشكي و دفاعي و …

14-توجه به كوچك‌سازي تجهيزات و تاسيسات ، تمركز‌زدايي ، احداث پناهگاه‌ها ، برقراري يك سامانه اعلام خطر مطمئن ، بردن مراكز حياتي و حساس در عمق زمين ، ايجاد فضاي سبز وجلوگيري از تراكم در ساخت و سازها در كليه سطوح .

 

15-توجه به حفاظت و عايق‌كاري كليه مراكز رايانه‌اي ، الكترونيكي و الكتريكي حياتي و حساس به منظور مقابله با بمب‌هاي الكترومغناطيس به كمك متخصصين مربوطه .

 

16-توجه ويژه به مقابله با بمب‌هاي گرافيتي يا دشمن شماره يك نيروگاه‌ها.

 

17-كنترل تشعشعات راداري و استفاده از منعكس‌كننده‌هاي زاويه‌اي و ساير شيوه‌ها ، در مقابله با موشك‌هاي ضد تشعشعات راداري HARM-ARM و …

 

18-تجهیز كردن تسليحات خودي به كليه ردياب‌هاي پيشرفته و هوشمند كه در كنترل و مراقبت نقش كليدي دارند .

 

19-اقدامات قابل اجراي دفاع غيرعامل را در مراكز حساس و حياتي احداث شده سريعاً به مورد اجرا گذاشته و مراكز پروژه‌هاي آتي را قبل از احداث به منظور حفظ سرمايه‌هاي كلان ملي در برابر تهديدات بالقوه و بالفعل با شاخصه‌ها و معيارهاي اصولي پدافند غيرعامل تطبيق داده و هماهنگ نمود .

 

برگرفته از كتاب : مديريت بحران در حوادث هسته اي نوشته مهندس بدريان




پدافند هسته ای

واژه «پد» به معناي دفاع ، جلوگيري يا محافظت و واژه­ی «آفند» به معناي حمله ، يورش و تهاجم مي‌باشد . به اين ترتيب پدافند هسته‌اي به معناي دفاع در مقابل حمله هسته‌اي خواهد بود .

اين دفاع به دو صورت دفاع عامل و دفاع غير عامل تعريف شده است . اقدامات دفاع غير عامل شامل اصول اساسي و ملاحظاتي است كه در اغلب كشورهاي جهان  با كمي اختلاف پذيرفته شده است . شيوه به‌كارگيري این اصول ، ابتكاري و خردمندانه است و به همين دليل وسعت هر عمل به خلاقيت‌هاي فكري مديران مربوطه و شرايط زمانی و مكانی بستگي دارد . به طور کلی به خاطر نامحدود بودن خلاقیت بشر ، حد و مرزي براي اين اصول نمي‌توان تعيين كرد بنابراين در حد غير قابل تصوري در نحوه بكارگيري اصول دفاع غير عامل تنوع وجود دارد . در اين فصل سعي شده پس از تعریف دفاع عامل و دفاع غير عامل ، اصول و ملاحظات دفاع غير عامل تبیین شود و موضوعات مرتبط با آن و توصيه‌هاي ممكن در خصوص اقدامات دفاع غير عامل ارائه گردد . بديهي است دفاع عامل موضوع اصلي اين كتاب نبوده و به اين ترتيب مورد بررسي بيشتر قرار نگرفته است هرچند در مواردي جهت آشنايي خوانندگان به آن اشاره خواهد شد .

الف) پدافند عامل [1] : به معناي دفاع مسلحانه و نظامي

پدافند عامل ، عبارتست از به كارگيري مستقيم جنگ افزار ، به منظور خنثي نمودن و يا كاهش اثرات عمليات خصمانه هوايي ، زميني ، دريايي و نفوذي بر روي اهداف مورد نظر .

زماني كه حمله­ی آشكار يا مسلحانه صورت گرفته باشد ، دفاع از كشور مستلزم به كارگيري سلاح و شيوه‌هاي نظامي مي‌باشد . پر واضح است که قبل از وقوع چنين حمله‌اي با ارتقاي تجهيزات نظامي و آموزش نظامي ( شامل تاكتيك‌ها ، شيوه‌هاي به كارگيري سلاح و…) ، باید آمادگي لازم براي پدافند عامل مهیا ‌گردد .

اصول پدافند عامل مجموعه اقدامات بنيادي و زيربنايي است كه در صورت به كارگيري مي‌توان به اهداف حفاظتی و دفاعی از قبيل تقليل خسارات و صدمات ، كاهش توانايي سامانه شناسایي دشمن ، دست‌يابي یا افزایش دقت هدف گيري تسليحات دشمن و تحميل هزينه بيشتر به وي نایل گرديد .

 

ب) پدافند غيرعامل [2] : به معناي دفاع و محافظت غيرنظامي

پدافند غير عامل به مجموعه اقداماتي اطلاق مي‌گردد كه مستلزم به كارگيري جنگ افراز نبوده و با اجراي آن مي‌توان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و تاسيسات مهم نظامي و غير نظامي و تلفات انساني جلوگيري نموده و يا ميزان اين خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد . در اين مورد ديگر سلاح و روش‌هاي دفاع نظامي به كار نمي‌آيد . اين محافظت يا دفاع كه ابعاد آن به مراتب وسيع‌تر از دفاع عامل است ، بايد ملاك عمل قرار گيرد .

اين روش شامل تحلیل و بررسی همه جانبه­ی شيوه‌های تهاجم و ابعاد گوناگون حمله دشمن و ارائه بهترين راه‌كارها ، قبل از وقوع ، در حين وقوع و يا بعد از تهاجم دشمن  است . با توجه به اهمیت این نوع دفاع ، در این كتاب به تفصیل روش­های دفاع غیر عامل مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گرفته و علاوه برآن ، حوادث غير عمدي كه ناشي از قصور سيستم و تجهيزات كارخانه‌هاي هسته‌اي مي‌باشد و يا خطاي غير عمدي كاركنان در حين كار نيز بررسي خواهد شد .

 

1-3- تمایز دفاع غیر نظامی و دفاع غیر عامل

دفاع غيرنظامي تقليل خسارات مالي و صدمات جاني وارده بر غير نظاميان در جنگ يا در اثر حوادث طبيعي ( نظير سيل ، زلزله ، طوفان ، آتش‌فشان ، آتش‌سوزي و خشك­سالي ) است . در حالي‌كه پدافند غير عامل همانگونه كه قبلاً مطرح شد به مجموعه اقداماتي اطلاق مي‌گرديد كه با اجراي آن بتوان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و نيز وقوع تلفات انساني جلوگيري نمود . در منابع خارجي ، وظايف دفاع غير نظامي شامل چهار عنوان به شرح ذيل مي‌باشد :

 

1- اقدامات پيشگيرانه و كاهش دهنده [3]

2- آماده سازي و امداد رساني [4]

3- هشدار و اخطار [5]

4- بازسازي مجدد [6]

 

تعريف دفاع غير نظامي در اين نوشتار در حوزه پدافند غير عامل نبوده و بيشتر در جهت آگاهي در تشخیص بين پدافند غيرعامل و دفاع غير نظامي مي‌باشد . به دليل عدم شناخت جامع در بسياري از كتب ، مقالات و يا نوشتارهاي داخلي مشاهده شده است كه دو مفهوم ياد شده سهواً به جای هم استفاده می­شوند .


1-4-   تقسیم­بندی رده­های سازمانی از نظر اهمیت حفاظتی

 با توجه به اینکه اقدامات اساسي در تامين دفاع غيرعامل ، متناسب با موقعيت و اهمیت متفاوت مي‌باشد ،  مراکز و رده­های سازمانی با توجه به اهمیت حفاظتی و دفاعی ازآنان به صورت ذيل تقسیم­بندی می­شوند :

 

1-    مراكز حياتي و مراكز ثقل [7]

مراكز و تاسيسات ضروري و پر اهمیت كشور مي‌باشند كه در صورت حمله و انهدام آن‌ها صدمات جدي به نظام اجتماعي ، سياسي و نظامي كشور وارد شده و آن‌ها را در يك مخاطره و بحران جدي قرار مي‌دهد .

 

2-    مراكز حياتي [8]

شامل مراكزي است كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آن‌ها ، موجب بروز بحران و آسيب در نظام دفاعي و كنترل فرماندهي شده و صدمات قابل توجهی در نظام سياسي ، اقتصادي ، ارتباطي و مواصلاتي و اجتماعي  با سطح تاثيرگذاري در سراسر كشور می­گردد .

 

3-    مراكز حساس [9]

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آن‌ها ، موجب بروز بحران در کنترل نظام سياسي و صدمات قابل‌ توجهي در هدايت بخش­های توليدي و اقتصادي ، ارتباطي و مواصلاتي ، اجتماعي و دفاعي با سطح تاثير گذاري منطقه‌اي در كشور می­شود .

 

4-    مراكز مهم [10]

شامل مراكزي است كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آن‌ها ، آسيب و صدمات محدودی در نظام سياسي ، اجتماعي ، دفاعي با سطح تاثير گذاري محلي در كشور ایجاد می­گردد .

 

برگرفته از كتاب : مديريت بحران در حوادث هسته اي نوشته مهندس بدريان