مقدمه ای بر سلاح های شیمیایی

با هر دستاورد علمی، استفاده‌های درست و نادرست از آن شروع می‌شود و جنبه‌های مثبت و منفی آن، نمود عینی خواهد يافت. برخي از کشفیات علمی‌، به جای به¬کارگیری در رفاه جامعه، برای اهداف پلید به کار گرفته می شوند.
جنگ افزارهای شیمیایی را مي‌توان به عنوان شرم ‌آورترین کاربرد علم شیمی در جهان به حساب آورد. در این مبحث، مواد به کار رفته در جنگ افزارهای شیمیایی را نام برده و به اختصار معرفی مي‌نماييم:

2-6-1- فسژن و کاربرد آن به عنوان یک ماده شیمیایی جنگی
فسژن غیر از زمانی که در هوای سرد قرار می‌گیرد، در سایر مواقع، یک گاز بی‌رنگ است. در غلظت‌های کم، بوی نسبتاً شیرین شبیه یونجه تازه چیده شده دارد که ناخوشایند نیست، ولی در غلظت‌های بالا، بوی مشمئز کننده‌اي خواهد داشت. بخار آن سه برابر سنگین‌تر از هواست. وقتی در آب حل ‌شود، به سرعت به دی‌اکسید کربن و کلرید هیدروژن تجزیه می‌شود. در هوای مرطوب این امر با سرعت کمتری صورت می‌گیرد. چون فسژن، تحت فشار به آسانی به صورت مایع در می‌آید، مي‌تواند به راحتی برای تشکیل سریع غلظت‌های کشنده گاز سنگین بر روی مناطق استفاده ‌شود بدون آن‌که نیازی به سلاح‌های سنگین باشد. میزان سمّیت آن در مقایسه با گازهای عصبی کمتر است. چون اثرات پوستی ندارد، ماسک‌های تنفسی، حفاظت کاملی را در مقابل اثرات آن تأمین می‌نماید. 2-6-2- سيانید هیدروژن کاربرد آن به عنوان یک ماده شیمیایی جنگی سیانید هیدروژن همانند فسژن یکی از محصولات تجاری است که به فراوانی در دسترس است. جذابیت سیانید هیدروژن به عنوان یک ماده جنگی، ناشی از سرعت بسیار زیاد تاثير سمّ ‌آن است، مشروط به این‌که بتوان آن را در غلظت‌های عملیاتی زیاد پخش نمود. این ماده نیز همانند فسژن، انتخاب خوبی برای حمله بر روی هدف‌های بزرگ غیر نظامی‌ نیست. ماسک‌های تنفسی عملاً حفاظت کاملی را در مقابل آن تأمین می‌نمایند.

 2-6-3- سیانوژن و کاربرد کلرید آن به عنوان ماده شیمیایی جنگی
این ماده نیز مانند سیانید هیدروژن یکی از فرآورده‌های تجاری در دسترس است و به عنوان ضد عفونی کننده کاربرد دارد. استنشاق مقدار کافی از این گاز با یک تاثیر سمّی‌ شبیه سیانید هیدروژن، به سرعت موجب مرگ می‌گردد. برخلاف سیانید هیدروژن، غلظت‌های کمی از بخار آن، تحریک کننده قوی چشم و راه‌های تنفسی است. در اثر رطوبت به آسانی به سیانید هیدروژن و اسید کلریدریک تبدیل می‌شود. کاربرد کلرید سیانوژن شبیه سیانید هیدروژن است و قدرت تبخیر زیادی دارد.

2-6-4- گاز خردل و کاربرد آن به عنوان ماده شیمیایی جنگی
گاز خردل به صورت مایع روغنی بی‌رنگ یا زرد کهربایی است. در غلظت‌های بالا، بوی مشمئز کننده‌ای شبیه ترب کوهی، پیاز یا سیر دارد که بیشتر به علت آلودگی با سولفید اتیل و سایر تولیدات جانبی سنتز آن است. از نظر شیمیایی و فیزیکی، یک ماده نسبتاً پایدار است. در آب به تدریج هیدرولیز و به سرعت اکسید شده و توسط آهک کلردار به سولفوکسید که ترکیبی است با سمّیت کمتر، تبدیل می‌گردد. این واکنش‌ها تحت بعضی شرایط، ممکن است ناقص باشند، به طوری که در یک حادثه مربوط به گاز خردل در سال 1950 در آلمان نشان داده شد، خاکی که به گاز خردل آلوده شده بود، با وجودی که کاملاً به دفعات با آهک کلردار و آب مورد سمّ‌زدایی قرار گرفت، حتی تا دو هفته پس از آلودگی، هنوز حاوی مقدار جزیی از گاز خردل بود. در جنگ شیمیایی، گاز خردل شاید بیشتر به عنوان ایجاد کننده صدمات تماسّی دیرپای مصرف شود. برای این منظور با پاشیدن مایع اسپری شده آن روی زمین، مزارع و وسایل، تولید آلودگی می‌شود. در هوای گرم، مقدار زیادی از اسپری پاشیده شده تبخیر می‌گردد و چون بوی چندانی ندارد، لذا قابل احساس نبوده و بنابراين از آن دوري نخواهد شد كه در نتيجه، ضایعات پوستی و تاول‌ها، بعد از مدتی تأخیر ظاهر می‌گردند. در واقع شخص بدون آگاهی از مواجهه، ممکن است یک دوز صدمه‌زا را جذب نماید. تاثیرات پنهانی آن، از نظر نظامی‌ جاذبه زیادی دارد.

 2-6-5- سارین
سارین به صورت خالص، مایع بی‌رنگی است که در حرارت‌های عادی فرّار بوده، بخاري بی‌رنگ و بدون‌بو از خود متصاعد می‌نماید. در جنگ شیمیایی، سارین را مي‌توان برای ایجاد صدمات کوتاه مدت تنفسی به کار برد. در مناطق گرمسیر، سارین، چنان فرّار است که غلظت‌های بخار شده کشنده به راحتی حاصل می‌شود، ولی به طور کلی غلظت‌های قابل انتقال از راه هوا را مي‌توان با پاشیدن سارین به صورت آئروزول سریع‌التبخیر، افزایش داد. این کار به آسانی با قرار دادن یک چاشنی انفجاری سنگین در اسلحه صورت خواهد گرفت. هر مقدار سارین که به فوریت تبخیر یا آئروزول نشود، به زودی رسوب کرده و باعث صدمات تماسّی می¬شود و سپس با سرعتی که معمولاً تحت تأثیر درجه حرارت زمین است، بخار می‌گردد تا صدمات تنفسی را تشدید نماید.

 2-6-6- ماده VX و استفاده از آن به عنوان سلاح شیمیایی
این ماده ابتدا در سال 1955 به عنوان حشره ‌کش تهیه شد و از نوع حشره ‌کش‌های نوع آمیتون بود. متون غیر محرمانه، حاوی اطلاعات کمی‌ در مورد V-Agent ها می‌باشد، ولی تصور می¬‌شود خواص سمّ ‌شناسی آن‌ها، از لحاظ کیفی به حشره¬‌کش‌های نوع آمیتون شبیه است. ماده VX به مراتب قوی¬تر از سمّ سارین است و به عنوان سمّی‌ترین سلاح تلقی می¬شود. در جنگ شیمیایی، VX مي‌تواند برای ایجاد صدمات تماسّی دیرپاي از طریق آلودگی زمین، روییدنی‌ها، وسایل و یا برای تولید صدمات تنفسی کوتاه مدت به کار رود. برای ایجاد صدمات تنفسی می‌بایستی به صورت یک آئروسل ریز به کار گرفته شود، زیرا فاقد قدرت تبخیری برای یک عملیاتی کشنده است. اسپری درشت مایع برای آلوده‌‌سازی زمین یا حمله پوستی بسیار مؤثر است، ولی برای صدمات تنفسی لازم است که اسپری حاوی قطرات بسیار ریز باشد. زباله¬های زمینی که بوسیله VX با تراکم 5/0 تا 5 میلی‌گرم بر متر مکعب آلوده شده است، بدون لباس حفاظتی یا روش‌های آلودگی زدایی، شدیداً خطرناک مي‌باشد.

 2-6-7- سموم بوتولین سموم کلاستریدیوم بوتولینیوم، عامل ایجاد کننده مسمومیت غذایی بوتولینی – بوتولیسم هستند. کشف باکتری که یک ساپروفیت اسپورساز است و خالص کردن پروتئین‌های نوروتولسکیک جدا شده، فرآیندهای آسانی هستند که تولید سموم را در مقیاسی نسبتاً زیاد در آزمایشگاه‌های میکروب سازی امکان‌پذیر می‌سازند. توکسین‌ها یا سموم بوتولین، پس از 5 تا 10 دقیقه جوشیدن از بین می‌روند. آن‌ها همچنین با فرمالدئید، سمّیت‌شان از بین رفته، با آنتی توکسین خاص خود رسوب می‌دهند. در آب راکد و سرد تا یک هفته پایدار مانده، در غذا در صورتی ‌که هوا نباشد، به مدت طولانی باقی خواهند ماند. سموم بوتولینی قبل از جنگ جهانی دوم به عنوان یکی از خطرناکترین سلاح‌های شیمیایی، مورد بحث بوده است. با وجود اثر سمّی‌ فوق ‌العاده، به علت ناپایداری شیمیايی و فیزیکی، واقعاً مشخص نیست که به عنوان سلاح شیمیایی تهیه شده باشد. تحقیقات بر روی توانایی پخش آن به صورت آئروسل یا از راه منابع آب عمومی ادامه دارد. مصون‌سازی و پیشگیری امکان‌پذیر است، ولی اقدامات درمانی تنها مي‌تواند در تعداد بسیار کمی ‌از افراد آلوده به کار رود و نمی¬تواند از مرگ آن¬ها جلوگیری کند.

 2-6-8- آنتروتوکسین‌های استافیلوکوکی استافیلوکوکی ناتوان‌کنندگی حادّ مسمومیت غذایی است و به همین دلیل از آنتروکسین‌های استافیلوکوکی در جنگ‌های شیمیایی استفاده شده است. اثرات استفاده از آن‌ها به شکل آئروسل، بر حیوانات آزمایشگاهی در موسسات نظامی‌ مربوط به جنگ‌های شیمیایی مطالعه شده است. آنتروتوکسین‌های استافیلوکوکی، پروتئین‌های ساده¬ای‌ هستند، مهم‌ترین نوعی که مورد مطالعه قرار گرفته، توکسین نوع B است که دارای وزن مولکولی در حدود 35000 بوده و پایدارتر از سموم بوتولینی است. به علت پایداری آنتروتوکسین‌های استافیلوکوکی، تصور می‌شود که پخش مؤثر آن‌ها به صورت آئروسل، آسان‌تر از سموم بوتولینی باشد. استفاده به صورت آئروسل یا آلوده کننده آب، موجب مرگ قابل توجهی از افراد خواهد شد.

 2-6-9- ال- اس– دی ال- اس- دی از اسید لیزرژیک که به وسیله فرآیندهای تخمیری از مواد طبیعی به دست آمده، تهیه می¬شود. تارتارات آن که برای مصارف طبّی تهیه می¬گردد و به آسانی در آب محلول بوده، خواص خود را برای بلند مدت‌ حفظ می‌کند. محلول 0.5 درصد آن، فاقد مزه است. در جنگ شیمیایی، ال- اس- دی مي‌تواند به عنوان آلوده کننده آب و یا برای ایجاد آسیب از راه هوا به صورت آئروسل، مورد استفاده قرار گیرد، اما ماده گرانی است. 2-6-10- ماده BZ یک داروی شیمیایی مؤثر بر روان است که به عنوان ماده‌ای كاهنده قواي جسماني برای جنگ‌های شیمیایی ساخته شده است. ساختار شیمیایی آن از اسرار نظامی است.به طوری که دارای خواص فیزیکی و شیمیایی خاصی است.BZ ، یک ماده سفید کریستالی جامد است و در مقابل حرارت پایدار خواهد بود. قیمت آن به مراتب کمتر از ال- اس- دی مي‌باشد. به عنوان یک ماده مضعف كننده، اشکالات اصلی BZ غیر قابل پیش‌بینی بوده و در صورت استفاده در هوای گرم و خشک اثرات آن بر روی سربازان موجب صدمات شدید یا حتی مرگ است.

برگرفته از كتاب ) مديريت بحران درحوادث هسته اي )