مبانی بمب های هدایت شونده

در جنگ جهانى دوم براى انهدام هدفى به اندازه آشيانه هواپيما، لازم بود ده‌ها بمب سبک شليك شود. اما امروزه مى‌توان همين كار را با استفاده از يك بمب هدايت شونده ليزرى مانند GBU12 از يك جنگنده F-14D انجام داد.

 تاكنون دو نوع بمب هوشمند وارد ميدان نبرد شده ‌است كه عبارتند از بمب‌هاى هدايت شونده IV/IR چشمی/ تلویزیونی و بمب‌هاى هدايت شونده ليزرى. پيشرفت و توسعه‌ی چشم‌گيرى كه در زمينه‌ی جنگ افزارهاى هدايت شونده ليزرى صورت گرفته، باعث پيشرفت و ارتقاى دقت سلاح‌هاى هدايت از راه دور شده است. شكل (2-9)– انواع بمب GBU بمب‌هاى هدايت شونده ليزرى يا LGB ها از قابليت تحرك بالايى برخور دارند. این سلاح‌ها به صورت سقوط آزاد فرود مى‌آيند و به هيچ گونه ارتباط الكترونيكى درونى هواپيما احتياج ندارند. اين سلاح‌ها داراى يك سیستم داخلى هدايت نيمه فعال هستند كه انرژى ليزر را آشكار كرده و جنگ افزار را به سمت هدفى كه توسط يك منبع ليزر خارجى روشن شده رهگيرى مي‌نمايند.
 به طور مثال در جنگ 1991 خلیج فارس، ابتدا هواپيمايى كه ليدر نام داشت اهداف مورد نظر را با ليزر شناسايى و علامت گذارى مى‌كرد و سپس هواپيماهاى بمب افكن F-117 و F-14D توسط بمب‌هاى ليزرى، اهداف علامت‌گذارى شده را تخريب مى‌كردند. اين سیستم حتى مي‌تواند از يك منبع مستقر در روى زمين نیز فرمان بگيرد. شکل (2-10)- عملیات طوفان صحرا F-117 در حال پرتابGBU12 شکل (2-11)- F-14D در حال پرتاب بمب هدایت لیزری GBU24 شکل (2- 12)- بمب GBU۱2 در زیر بال F-16 شکل (2- 13)- بمب GBU24 در زیر بال F-16 مسير پرواز LGBها به سه مرحله تقسيم مي‌شود: هدايت پرتاب، هدايت پرواز و هدايت نهايى. در خلال مرحله پرتاب، سلاح به مسير غير هدايتى كه همان مسير پرواز جنگنده مادر در لحظه آزادسازى است ادامه مي‌دهد و همپاى جنگنده حركت مي‌كند. در اين مرحله، وضعيت پروازى جنگنده نيز حائز اهميت است، چرا كه قابليت عملياتى شدن جنگ افزار LGB به سرعت جنگنده در زمان هدايت نهايى بستگى دارد.
 بنابراين در خلال مرحله پرتاب، سرعت هوا مي‌تواند ميزان قدرت عملياتى شدن جنگ افزار را تحت الشعاع خود قرار دهد. همزمان با عمل هدف‌يابى، مرحله گذر نيز آغاز مي‌گردد. طىّ اين مرحله، سلاح سعى مي‌كند كه بردار سرعت خود را با راستاى خط ديد هدف، به طور خودكار تنظيم نمايد. در حين مرحله نهايى، بمب هوشمند ليزرى تلاش مي‌كند كه هر لحظه بردار سرعتش را موافق و همسوى خط ديد قرار دهد. در لحظه‌اى كه اين تطبيق رخ مي‌دهد، انرژى ليزر بازتابش شده روى آشكارسازها، متمركز مي‌شود و به سنسورهای آيروديناميكى فرمان مي‌دهد كه مسير را تعقيب كنند. این عمل موجب می¬شود تا سلاح به صورت يك جسم سنگین با نيروى وزنش به سمت هدف حركت کند و با آن برخورد نمايد. نمايش دهنده‌هاى هدف، تابشگرهاى نيمه فعالى هستند كه براى قفل شدن روى هدف به كار گرفته مي‌شوند. گيرنده‌هاى بمب هدايت شونده ليزرى از فوتوديودها استفاده مي‌كند تا پيام‌هاى مكانى هدف را پيدا كنند. اين پيام‌ها به حركت‌هاى سطحى برگردانده مي‌شوند تا سلاح را درست به سمت هدف سوق دهند. يك آشكارساز هوابرد مي‌تواند از طريق ميدان ديد وسيعى كه در اختيار دارد اطلاعات مربوط به هدايت را در اختيار خلبان قرار داده و آن‌را مستقيماً روى هدف متمركز كند و سرانجام به جنگ افزار مربوطه كه در اختيار دارد، يك هدف نقطه‌اى را نشان دهد. شکل (2- 14)- تست سنسورهای LGB توسط پرسنل زمینی پس از اين مرحله، موشك يا بمب هوشمند ليزرى مي‌تواند در زمانى شليك شود كه خلبان از قفل بودن آشكارساز روى هدف اطمينان دارد و سلسله مراتب مربوط به باز شدن محفظه جنگ افزار به نحو قابل قبولى انجام شده باشد. در هر يك از اين مراحل، خلبان، هرگز هدف واقعى را نمى‌بيند و فقط نقطه‌اى را مشاهده مي‌كند كه به وسيله ليزر، نشانگر موقعيت هدف است.
سامانه‌هاى تجسسى و نمايش دهنده ليزرى از يك روش رمزگذارى پالسى استفاده مي‌كنند تا مطمئن شوند كه يك پويشگر و يك نمايش دهنده ويژه در يك حالت هماهنگ با يكديگر در حال كار كردن هستند. هم رمز كردن اين دو مجموعه باعث مي‌شود سامانه پويشگر تنها روى هدفى كه دستگاه نمايش دهنده معلوم مي‌كند قفل شود. رمزگذارى پالسى بر پايه فركانس تكرار پالس صورت خواهد گرفت. رمز مي‌تواند بسته به تجهيزات ليزرى كه در اختيار است، سه يا چهار رقمى انتخاب شود. رمزگذارى به جنگنده يا هر وسيله جنگى هوايى اين امكان را مي‌دهد كه به طور همزمان يك هدف چندگانه و پيچيده را مورد حمله قرار دهد ضمن آن‌که از عملیات ضد الکترونیک دشمن مصون بماند. در اين حالت، جنگ افزارهاى هدايت شونده ليزرى روى رمزهاى مختلف متمركز مي‌شوند. اين روش تا زمانى از اطمینان بالايى برخوردار است كه چندين هدف با موقعيت برتر ضرورتاً بمباران گردند. اين روش همواره با هدايت واحدهاى پشتيبان مي‌تواند به صورت همزمان نمايش داده شود و آخرين وضعيت آن اعلام گردد. سامانه‌هاى ليزرى هدايت آتش عبارتند از مسافت سنج‌هاى ليزرى و نمايشگرهاى ليزرى.
اين سامانه‌هاى ليزرى مي‌توانند براى انسان از سامانه‌هاى آموزشى نظير MILES و سامانه‌هاى شبيه ساز ليزرى (كه براى دفاع در درگيرى هاى هوا به زمين استفاده مي‌شود) بسيار خطرناك‌تر باشند. در نتيجه ليزرهاى هدايت آتش نياز به سنجش دارند تا نگاه مستقيم به پالس‌ها و پرتوهاى آن به عوارض دائمى همچون كورى منجر نشود. LGB يا بمب‌هاى هوشمند ليزرى نوشداروى تمام داستان‌ها و اهداف جنگى نيستند ؛ بلكه به گونه‌اى پيشرفت كرده‌اند كه بازيگر انواع ديگرى از جنگ افزارهاى سقوط آزاد باشند كه در زاغه‌هاى مخفى نگهدارى مي‌شوند. در يك ديد وسيع‌تر، LGB ها در هدف قرار دادن مخفيگاه‌ها در وضعيتى با ارتفاع متوسط از قدرت اجرايى فوق العاده‌اى برخوردارند، قدرت مخفى شدن سريع و اغراق آميز باعث افزايش قدرت تحرك و قابليت پروازى LGB شده است. معمولاً شليك در ارتفاع ميانى، مشكلات يافتن هدف را كاهش مي‌دهد و به سايت‌هاى طراحى هوايى يا زمينى اجازه مي‌دهد كه به راحتى آن را رهگيرى كنند. اگر سامانه هدايت ليزرى زودتر از موعد روشن شود يا برعكس به موقع روشن نشود، ممكن است LGB هدف را گم كند و به آن اصابت ننمايد. طىّ عمليات، به محض روشن شدن انرژى ليزرى،LGB آن‌را مشاهده و در همان زمان اقدام به شليك از هواپيما يا هر وسيله حامل ديگر مي‌كند ولي اگر اين عمل زودتر از موعد مناسب صورت گيرد، بمب، هدف را گم نموده و به آن اصابت نمى‌کند.
براى رفع اين مشكل، نمايشگر ليزرى بايد در زمانى روشن شود كه بمب به سمت هدف روانه شده و قصد ويران كردن آن‌را دارد. خلبان به طور يقين مى‌داند كه زمان مناسب براى روشن كردن سامانه ليزر چه وقت است. شگردهاى پروازى تهاجمى – تدافعى كه از LGBهاى نوين امروزى بهره مى‌گيرند به خوبى كمترين مدت زمان مورد نياز براى نمايش هدف را اعلام مي‌كنند تا سلاح تا زمان رسيدن به هدف و ويران كردن آن هدايت شود. دود، گرد و غبار و نخاله‌هاى معلق در هوا مي‌تواند روى كاركرد سلاح‌هاى هدايت شونده ليزرى اثر سوء داشته باشند. پاشيدگى ناشى از بازتابش نور ليزر به وسيله ذرات دود، مي‌تواند هدف‌هاى اشتباه را نمايش دهد. باران، برف، مه و ابرهاى رقيق نيز مي‌توانند سلاح‌هاى هدايت شونده ليزرى را تحت تاثير خود قرار دهند. شتاب بيش از حدّ خلبان نيز مي‌تواند كاربرد نمايشگرهاى ليزرى را محدود سازد. زيرا خط ديد را تحت تأثير خود قرار خواهد داد. برفى كه زمين را مى‌پوشاند، نيز مي‌تواند روى دقت سلاح هدايت ليزرى تاثير منفى داشته باشد. مه و ابرهاى رقيق، ميدان ديد كاوشگر سلاح هدايت شونده ليزرى را سدّ مي‌كند و مي‌تواند باعث كاهش زمان هدايت آن شود. در واقع اين كاهش ميدان ديد، احتمال برخورد سلاح به هدف را نيز پايين مى‌آورد. فناورى LGB ها متشكل از سه نسل است كه هر يك از آن‌ها به نوعى حاصل تحول يا اصلاح ساز و كار هدايت هستند:

• نسل اول عبارت است از: گروهى از بمب‌هاى هدايت شونده ليزرى با بال‌هاى ثابت.
• نسل دوم شامل: بال‌هاى جمع شونده.
• نسل سوم شامل: نمايشگرهاى نيروى هوايى براى بمب‌هاى هدايت شونده ليزرى كلاس هزار و دو هزار پوندى. شکل (2- 15)- بمب افکن A-6E واحد هدايت كننده ليزرى به بخش جلويى بمب و يك بال در قسمت عقب آن متصل شده است.

هر سه نسل با نمايشگرهاى رايج در ارتش، نيروى هوايى، نيروى دريايى و زيردريايى سازگارى دارند. نسل دوم و سوم داراى برنامه گزينشى رمز پيش از پرواز مي‌باشند. عموماً نسل سوم LGBها را بمب هدايت شونده ليزرى سطح پایين مى‌نامند. زيرا اين بمب به نحوى طراحى شده است كه در نقطه اوج نسبتاً پايين، براى ارتفاع كم و برد زياد مورد استفاده قرار گيرد. طىّ عمليات طوفان صحرا، بيشترين استفاده براى حمل بمب‌هاى هدايت شونده ليزرى و شليك آن‌ها به سمت اهداف مهم به عمل آمد و توانمندى جنگ افزارهاى نيروى دريايى ايالات متحده براى هدايت LGBها كاملاً مفيد و مقرون به صرفه بود، تا آن‌جا كه يك‌صد و بيست A-E6 حدود 5 درصد از تمام توان LGB ايالات متحده را در نخستين روز از عمليات طوفان صحرا، روانه منطقه عملياتى كردند.
بعضى از سامانه‌هاى حسگر ليزرى در شرايط نامساعد جوّى نظير باد مخالف، باران، مه و حتى رطوبت دچار افت كارايى مي‌شوند. نمايشگرهاى LGB ، بمب را به دقت به سمت هدف هدايت و آن را با يك جرقه منفجر مي‌كنند. در واقع هر بمب مي‌تواند روى يك هدف مستقل و بزرگ تاثيرگذار باشد و مسئوليتش را به نحو احسن و بسیار دقیق انجام دهد. برخي از مشخصات بمب GBU24به قرار ذيل است:

• ماموریت: پشتیبانی هوایی نزدیک، مقابله‌ی هوایی دقیق با ادوات زمینی، حمله ضد شناورهای دریایی
• اهداف: ادوات زمینی متحرک، ادوات ثابت کوچک و بزرگ
• محل خدمت: نیروهای دریایی و هوایی
• وضعیت: عملیاتی • اولین نمونه قابل استفاده: در سال 1983
• روش هدایت پذیری: لیزری
• برد: حدود 10 ناتیکال مایل
• هزینه بهسازی: نامعلوم
• کل هزینهء تولید:138 / 729 میلیون دلار
• کل هزینهء تمام شده: نامعلوم • هزینه احداث هر واحد تولید کننده: 55 میلیون دلار
• هزینه تجهیز هر یگان رزمی: نامعلوم • تعداد تحویل شده به نیروهای رزمی: 13114 فروند
• استفاده کننده‌ها: جنگنده‌های A-6E و A-10 و F-14D و F-15تمامی مدل‌ها و FA-18 تمامی مدل‌ها و F-111

شاید به دلیل سنگینی و حجیم بودن نوع GBU24، این بمب در F-117 مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، زیرا F-117 مهمات خود را در درون محفظه‌های مخفی نگهداری می‌کند و حجیم بودن این بمب، مانعی برای نصب آن بر روی F-117 است

برگرفته از كتاب ) مديريت بحران درحوادث هسته اي )