آثار مستقیم ناشی ار نقص سیستم کارخانه غنی سازی اورانیوم

كاركنان و مردم اطراف كارخانجات غني سازي اورانيوم ، در معرض خطرات ناشي از انتشار محصولات واكنش UF6 با بخار آب مي باشند و اين مواد در محيط كارخانه بايد اندازه‌گيري شده و به‌شدّت تحت كنترل درآيد . از آن‌جايي‌كه واكنش‌هاي UF6 به سرعت انجام  مي‌گيرد ، بنابراين بايد در كمتر از 10 ثانيه از محل انتشار آلودگي دور شد و باقي ماندن در كنار آلودگي ، آن‌هم تنها به مدت 1 دقيقه بسيار مخاطره آميز خواهد بود .

 توده حاصل شده در اثر نشت مواد در كارخانه ، شامل تركيبات زير مي‌باشد :

·        بخار :H2O , (HF)8 , (HF)6 , (HF)2 ,  HF , UF6  HF.H2O  ,  و هوای خشک .         

·        جامد :  UO2F2 , UF6 

هرگاه UF6 به محيط نشت پيدا كند ، مي‌توان عنوان نمود كه به‌تدريج همة هگزافلوئوريد اورانيوم تبديل به HF و UO2F2 خواهد گرديد .

 هر ماده راديواكتيوي كه به محيط نشت پيدا كند ، داراي يك سري خطرات راديولوژيكي است كه با توجه به نوع و ميزان مادة انتشار يافته ، خطرات آن ، براي افرادي كه در تماس با اين مواد مي‌باشند متفاوت است .

بايد در نظر داشت كه خطرات ناشي از تماس مواد راديواكتيو با بدن شامل دو دستة كلي خواهد بود : يكي خطرات شيميايي و آثاري كه ناشي از واكنش‌هاي شيميايي مادة آلوده بر روي تجهيزات و انسان باقي مي‌گذارد و ديگري خطرات ناشي از تشعشع و پرتوگيري فرد .

 HF  يك گاز به شدّت خورنده و سمّي است و مي‌تواند باعث مرگ شود زيرا از نظر سمّيت 5 بار خطرناك‌تر از سيانور است .

 مهمترين خطر اورانيوم ازنوع تشعشع است و همچنين مي‌تواند اثرات شيميايي سمّي نيز داشته باشد . معمولاً تركيبات اورانيوم به‌صورت استنشاق و يا بلعيدن وارد بدن خواهند گردید .

 بخارHF  به‌صورت يك گاز بدون رنگ با بويي تند مي‌باشد و به هر ميزاني در آب محلول بوده و هنگام حل شدن در آب توليد حرارت مي‌نمايد .

نشت HF به خاطر واكنش با بخار آب ، به‌صورت يك بخار دودي شكل مي‌باشد . بنابراين هر نقطه‌اي كه اين دود سفيد رنگ مشاهده گرديد حاكي از آن است كه HF در محيط انتشار يافته است .

HF ، شديداً خورنده بوده و باعث سوزش شديد پوست ، چشم و مخاط بويايي شده ، همچنين باعث سوزش شديد در دستگاه تنفسي مي‌شود . استنشاق HF باعث سوزش غير قابل تحمل ، احساس سوزش در بيني و گلو به همراه سرفه شديد و درد در زير سينه مي‌شود . تهوع ، استفراغ ، اسهال و زخم لثه از پي‌آمدهاي استنشاق HF است .

اگر چشم در معرض تماس با HF قرار گيرد ، باعث سوزش ، سرخي و ترشح چشم مي‌شود . تراوش اسيد فلوئوريدريك آبي به چشم باعث تورم ، التهاب قرنيه و بسياري اثرات مخرب جدي خواهد شد .

سيماي آشكار سوزاندن HF برروي پوست بـدن ، با يـك زخـم دردنـاك شـروع مي‌شود و واكنش تدريجي اين ماده بر روي پوست با كاهش هيدروژن و ايجاد PH كم و اثر سمي مخصوص حاصل از غلظت بالاي يون هاي فلوئور بهمراه خواهد بود . اين عمل باعث مي‌شود تا  از بافت بدن جدا شده و به صورت مادة  ظاهر شود و بدين وسيله با كاهش تدريجي  در بدن و اضافه شدن  در بافت به نهايت اثر نامطلوب خود خواهد رسيد . اثر سوختگيHF بر روي پوست بدن مي‌تواند توسط  شستن با آب ، آن‌هم به مدت 15 دقيقه متوقف شود . در عين حال براي جلوگيري از ادامة واكنش HF با بافت بدن ، مي‌توان علاوه بر شستن، موارد زير را نيز با توجه به موقعيت و ميزان سوختگي مورد عمل قرار داد :

1- غوطه‌ور نمودن عضو آسيب ديده در محلول   سرد ، يا استفاده از ذرات مرطوب آن .

2- تزريق زير جلدي از يك محلول 10 درصدي گلوكونات كلسيم .

3- جراحي قسمت آسيب ديده در سوختگي شديد ناشی از HF .

در این زمینه خاطر نشان می‌سازد که توجهات پزشكي کاملاً ضروري خواهد بود حتي اگر اثر ناچيزي از آن ظاهر شده باشد . زيرا اثرات مخرب بعدي را ممكن است به دنبال داشته باشد .




فلسفه حفاظت در برابر اشعه

 هدف کلی حفاظت در برابر اشعه را میتوان جلوگیری از اثرات قطعی اولیه یا ایجاد شده در مراحل بعدی و نیز ایجاد این اطمینان که همه مراحل باعث کاهش اثرات بالقوه ای مثل سرطان خواهند شد ، نام برد . اولين هدف مقامات محلي ، منطقه اي و يا كشوری پس از وقوع رخدادی که منجر به رهاسازي راديواكتيو می شود ، تحت كنترل درآوردن وضعيت مركز هسته اي و جلوگيري از ايجاد خسارت هاي بعدي ، ‌مراقبت از پرسنل و نیز مردم اطراف ،‌ و نهايتاً فراهم آوردن موقعيتی جهت نقل و انتقال و جا بجائي مردم به مكان امن تر مي باشد .

 هدف کلی حفاظت در برابر اشعه را میتوان جلوگیری از اثرات قطعی اولیه یا ایجاد شده در مراحل بعدی و نیز ایجاد این اطمینان که همه مراحل باعث کاهش اثرات بالقوه ای مثل سرطان خواهند شد ، نام برد . اولين هدف مقامات محلي ، منطقه اي و يا كشوری پس از وقوع رخدادی که منجر به رهاسازي راديواكتيو می شود ، تحت كنترل درآوردن وضعيت مركز هسته اي و جلوگيري از ايجاد خسارت هاي بعدي ، ‌مراقبت از پرسنل و نیز مردم اطراف ،‌ و نهايتاً فراهم آوردن موقعيتی جهت نقل و انتقال و جا بجائي مردم به مكان امن تر مي باشد .

وقتی یک اقدام توجیه پذیر محسوب می شود که : اصول ALARA در توسعه و در هنگام اجرای طرح رعایت گردد. مسئولان مستقر در محل باید کل خطر پذیری پرسنل را در مورد انجام فعالیت های احتمالی در برگیرنده پرتوگیری و سایر خطرات قابل شناسایی ، مورد سنجش قرار داده این مسئله را با اثر کار آنها که همانا دور کردن یک جمعیت از خطرات پرتوگیری است مورد ارزیابی قرار دهند .

 

تعريف مراحل‌ حادثه : اولیه ، مياني و نهایی

به طور معمول سه مرحلة زماني مختلف براي حوادث هسته اي تعريف شده است . اين مراحل كه مرحلة اولیه ، مرحلة مياني و مرحلة نهایی  ناميده مي شوند از روي درجه و ميزان آلودگي ، محل استقرار آلاينده هاي راديولوژيكي و مسير اثرگزاري بر مردم و محيط زيست متمايز مي گردند . مشخصات مربوط به هر مرحله تعيين كننده عملياتي است كه در هنگام بروز يك حادثه اضطراري بايستی انجام گيرد .

مرحلة اولیه با شروع يك سانحه هسته اي آغاز مي گردد . عمليات اين مرحله بر مبناي پيش بيني هائی است كه از پيامدهاي بالقوه صورت مي گيرد . در صورت امكان ، بهتر است اقدامات احتياطي لازم در نظر گرفته شود . اين مرحله تا هنگامي ادامه دارد كه رهاسازي كنترل نشده مواد راديواكتيو به محيط کماکان ادامه داشته باشد .

مرحلة مياني وقتـي شروع مي شود كه رهاسازي كنترل نشـده مواد راديواكتيـو ، متوقف شده ، ابر باقي مانده هاي مواد راديواكتيو فرو نشسته و عمليات نجات به پايان رسيده باشد . از آنجايي كه بيشترين مقدار مواد راديواكتيو معلق و غير قابل كنترل در هوا فرو نشسته است ، منشاء آلودگي در موادي است كه در گوشه و كنار ذخيره شده اند . اين مـواد مي توانند باعث پرتوگيري مستقيم شـده و يا اينكه ذرات معلقي كه مجدداً به هـوا بر مي خيزند استنشاق و يا مواد غذائي آلوده به آنها توسط افراد بلعيده شود .

در مرحلة نهایی كه به عنوان مرحله بازيابي نيز معروف است ، راديو نوكلئيدهايي با عمر طولاني با چرخة غذائي و محيط زيست پيوند يافته و نتايج نمونه ‌برداريهاي گسترده در اختيار مي باشد . در اين مرحله عمليات احياء سازي به منظور حذف عمليات بازدارنده و عادي سازي محيط براي انجام كارهاي روزمره انجام خواهد گرفت .

گذر از يك مرحله به مرحله ديگر معمولاً صريح و روشن نيست و مرحله مياني مي تواند با هردو مرحله قبل و بعد تداخل داشته باشد . و اين مسئله مي تواند به دليل تدريجي بودن تغيير مسير انتقال آلودگي و مدت زمان ذخيره شدن و تنوع مواد راديواكتيو باشد .

عمليات گروه امداد

اولين واكنش در چنين رويدادي ، ورود گروه امداد به صحنه مي باشد . در بيشتر مواقع اين افراد را گروه امداد و نجات آتش نشانـي ، يا حفاظت و گـاهی گـروه اورژانس و آمبـولانس تشکيـل می دهند . اولين عملياتي كه توسط اين افراد انجام مي گيرد بسيار حياتي است . به جهت هر چه كمتر كردن احتمال خطر پرتوگيري ، اين افراد بايستي سه مورد اساسی زير را در حين انجام وظايف در نظر داشته باشند :

1–     زمان ماندن در يك محيط راديولوژيكي را به حداقل برسانند .

2-     فاصله خود را تا منبع تابش راديواكتيو در حد امكان زياد كنند .

3-     هر وقت امكان داشته باشد از حفاظ هاي مناسب جهت محافظت از تشعشعات راديواكتيو استفاده نمایند .

 

4-3-  عمليات حفاظتي

مناسبترين اقدام فوري پس از وقوع يك سانحه ، حفاظ گذاري منطقه و يا تخلية مردم از محلي است كه در جريان وزش باد قرار دارند . همزمان بايستي در اطراف منطقه اي كه سانحه اتفاق افتاده ، محدودة تحت كنترل را به وجود آورده و بلافاصله به مداوای مجروحين پرداخت . ورود به مناطقي كه در پايين دست جريان باد قرار دارد وقتي امكان پذير است كه لوازم و تجهيزات دزيمتري در اختيار باشد و نياز به ورود به اين نقاط كاملاً احساس شود . استفاده از پناهگاه براي افرادي كه در مسافت هاي زياد در پايين دست جريان باد قرار دارند نيز توصيه شده است . افرادي كه در هنگام رسيدن ابر غبارهاي آلوده داخل اتومبيل هستند بايستي پنجره های اتومبيل را در حد امكان محكم كرده و تهويه هوا را خاموش كنند و اتومبيل را بطرف ايستگاه مونيتورينگ و پاكسازي هدايت نمایند .

 

4-4-  ارزيابي و مونيتورينگ راديولوژيكي

بلافاصله پس از وقوع يك حادثه اتمي ، ابهامات زيادي در مورد مقدار مواد راديواكتيو موجود در فضا و وسعت انتشار آنها وجود دارد . در راستاي به اجرا در آوردن يك برنامة فراگير مقابله با اين وضعيت اضطراري ، بايستي در اولين فرصت مناسب و با توجه به خطرات بالقوه اي كه اين مواد مي‌توانند به همراه داشته باشند ،‌ به صورت گسترده اي اندازه برداري راديولوژيكي انجام گيرد . براي ارزيابي تأثيرات دراز مدت نياز به اطلاعاتي در خصوص راديو نوكلئيدهاي موجود هستيم كه بايستي توسط افراد  متخصص و ماهر بدست آيد . اين اطلاعات بايستي شامل واپاشي راديولوژيكي ، شرایط آب و هوائي سر‌زميني كه اين واقعه در آن اتفاق افتاده است و مسيري كه مواد راديواکتيو به وسيلة آن مي تواند توسط افراد بلعيده شوند باشد .

 

4-5-  دستورالعمل پرتوگیری

در دستورالعمل مخصوص پرتوگیری افراد ، حد دز تعیین شده برای امدادگران معمولا بیشتر از افراد عادی خواهد بود زیرا اقداماتی که امدادگران انجام خواهند داد باعث کاهش پرتوگیری عده کثیری از مردم شده ، با این اقدام منفعت کثیری عاید جامعه خواهد گردید . پرتـوگیری در مورد اموری که مبتنی بر نجات جان افـراد نمی باشد باید در محدوده دز شغلی کنترل شود . چنانکه رعایت این محدوده امکان پذیر نباشد ، حد دز موثـر سالیانه حداکثـر 50 میلی سیورت و دز معادل 500 میلی سیورت در پوسـت رعایت می گردد .

 جدول 1 :  انواع دزها و حدود پیشنهادی برای مقا یسه

مرجع

دز موثر(میلی سیورت)

تعریف سطح پرتوگیری

NCRP,1989

1- 4/0

دز موثر اعمال پزشکی از جمله سی تی اسکن

NRPD-BRSS-1

1

(میانگین 5 سال)

حد سالیانه پرتوگیری عموم مردم

(به جز دزهای زمینه و پزشکی) 

ICRP,1987

3/1

دزهای زمینۀ سالیانه مردم شامل دز رادون

NRPD-BRSS-1

20

(میانگین برای 5 سال)

حد دز شغلی سالیانه

(به جز دزهای زمینه و پزشکی )

ICRP,1984

500

آستانه اثرات قطعی

نظام ایمنی هسته ای کشور پیشنهاد نموده است که حد دز سالیانه موثر ناشی از همه انواع چشمه های یونیزه کننده غیر از پزشکی و زمینه طبیعی ، برای مردم حدود 1 میلی سیورت باشد . همچنین معیارهای مناسبی از مبنای پرتوگیری در جدول (1) آورده شده است .

 

 4-6 –  اقدامات مناسب در مرحله اوليه حادثه

اقدامات پیشگیرانه در مرحله اول ، بر مبنای اینکه فقط یک هشدار انجام گرفته و یا یک رویداد رادیولوژیکی اتفاق افتاده است بلافاصله پس از وقوع انجام می پذیرد . کنترل عبور و مرور باید جزو اقدامات مدیریت بحران در نظر گرفته شده باشد .

 

4-6-1- پناهگاه و حفاظت تنفسی

پناهگاه باید بعنوان یک اقدام متقابل موثر بدون وارد نمودن فشار بر روی پرسنل برای یک دوره کوتاه مثلا در حدود ساعت بکار گرفته شود . مدت زمان بیشتر در استفاده از پناهگاه براساس مسائل پزشکی و اضطراب مردم ناشی از پرتوگیری خواهد بود . پناهگاه همیشه در مواردی که دز حدود 20 میلی سیورت یا بیشتر باشد استفاده خواهد گردید .

 

 4-6- 2-  استفاده و تزریق ید پایدار   

تزریق ید پایدار ( مثل یدید پتاسیم ) می تواند باعث حذف و یا کاهش جذب ید رادیواکتیو توسط تیروئید شخص پرتو دیده شود . چنین اقدامی باعث حذف سایر اثرات و آسیبهای ناشی از مواد رادیواکتیو ازجمله اثرات شیمیایی و نیز کاهش جذب مواد رادیواکتیو و پرتوگیری داخلی نخواهد گردید . دز لازم جهت انجام عملیات مداخله برای تیروئید بین 02/0 تا 5/0 سیورت در نظر گرفته شده است .

 

4-6-3-  تخلیه مکان

تخلیه یکی از اقدامات اولیه است که اگر بطور درست اجرا شود به مدیران اجازه خواهد داد تا تصمیم صحیحی جهت کاهش دز رسیده به مردم از همه راههای انتقال اتخاذ نمایند . بهترین زمان برای تخلیه وقتی است که دود حامل مواد رادیواکتیو شروع به انتشار نموده است و چنانچه پناهگاه در نظر گرفته شده باشد باید به آنجا نقل مکان نمود . در اقدام تخلیه اگر دز متوسط فرد 50 میلی سیورت در طول یک هفته باشد عملیات مذکور صورت خواهد گرفت . این مقدار جهت عملیات مداخله بین 02/0 تا 5/0 سیورت خواهد بود .

 

 4-7-  اقدام متقابل مرحله میانی

جابجایی ، رفع آلودگی افراد پرتو دیده ، جلوگیری از مواد غذایی و آب موجود و نیز کمک پزشکی ، همگی در مرحله میانی اقدامات متقابل از یک حادثه در نظر گرفته شده است و باید در این مورد طرحهای لازم مد نظر قرار داده شده باشد .

 

4-7-1-  جابجایی

جابجایی باید از تخلیه تمییز داده شود ، زیرا تخلیه در زمان اولیه حادثه و جهت عدم پرتوگیری افراد صورت میگیرد حال آنکه جابجایی ممکن است هفته ها و ماهها بطول انجامد . در این موقع محل پرتو دیده  خالی شده و پس از عبور گازهای حاوی مواد رادیواکتیو از آن و نیز کاهش اثر تشعشعی مواد در اثر واپاشی های صورت گرفته در طول زمان و یا فرسایش و سایر فعالیتهایی که باعث کاسته شدن پرتوگیری میشود ، اثر دز کاهش یافته و پس از تعیین دقیق میزان دز موجود ، امکان بازگشت افراد به محل تخلیه شده میسر خواهد گردید . همیشه جهت فرآیند جابجایی دز متوسط فردی 30 میلی سیورت مد نظر می باشد . دزی معادل 10 میلی سیورت باید در نقشه جابجایی مد نظر قرار گیرد .

 

 4-7-2-  رفع آلودگی افراد

اشخاص آلوده به مواد رادیو اکتیو باید رفع آلودگی شوند . این عمل باید براساس طرح کاهش یا انتقال آلودگی صورت پذیرد . اشخاص باید در مورد درآوردن لباس ، دوش گرفتن و تعویض لباس تعلیم لازم را دیده باشند . لباسها و کفشهای آلوده باید در بسته هایی جمع آوری شوند تا پس از بازدید ، یا رفع آلودگی روی آنها صورت گیرد و یا اینکه دور انداخته شوند .

 

4-7-3-  جلوگیری در منابع غذایی وآب موجود

مواد غذایی و آب موجود ممکن است در طی یک حادثه رادیولوژیکی با انتقال مواد رادیواکتیو به آنها از طریق راههای گوناگون آلوده شده باشند . نمونه گیری و بررسی آب و مواد غذایی موجود قبل از اتخاذ هرگونه تصمیمی در این زمینه لازم و ضروری به نظر می رسد . اعمال محافظتی در این زمینه به دو دسته تقسیم می شود :

·        یکی اعمالی که بطور مستقیم مانع استفاده از مواد غذایی و آب آلوده می شود و

·        دیگری اعمالی که باعث مسدود کردن راههای انتقال آلودگی به مواد غذایی و آب خواهد شد .

 

4-8- آخرین مرحله اقدام متقابل

آخرین مرحله اقدام متقابل ممکن است درنظر گرفته شده باشد برای توسعه و اجرای اقدامات جهت کاهش پرتوگیری . تصمیمات وضع شده براساس وضعیت سطوح آلوده ممکن است شامل برخی یا همه موارد زیر باشد :

1-     پذیرش عبور و مرور محدود و یک طرح مونیتورینگ دائم و کنترل در یک دوره نامحدود از نظر زمان.

2-     کنترل و یا محدود کردن فعالیتهایی که باعث زیاد شدن مواد آلوده رادیواکتیو در محیط میشوند .

3-     بازسازی کل کارخانه برای استفاده نامحدود .

 

برای اطلاعات بیشتر به کتاب مدیریت بحران در حوادث هسته ای اثر مهندس بدریان مراجعه نمائید




مشخصات و نتایج حوادث هسته‌ای

نوع اول حوادث مطرح شده در کتاب " مدیریت بحران در حوادث هسته ای " علاوه بر تجهیزات پخش رادیـولوژیـکی (RDD ) شامل حمله عمدی به تاسیسات هسته‌اي ، مواد هسته‌اي و سایر مواد و تاسیسات در حال نقل و انتقال و ایجاد خرابی در آن‌ها می‌باشـد .

 

نوع اول حوادث مطرح شده در کتاب " مدیریت بحران در حوادث هسته ای " علاوه بر تجهیزات پخش رادیـولوژیـکی (RDD ) شامل حمله عمدی به تاسیسات هسته‌اي ، مواد هسته‌اي و سایر مواد و تاسیسات در حال نقل و انتقال و ایجاد خرابی در آن‌ها می‌باشـد .

 نوع دوم حوادث هسته‌اي که در کتاب " مدیریت بحران در حوادث هسته ای " بررسی مي‌شود شامل کاربرد سلاح های هسته‌اي است . این سلاح‌ها مي‌توانند توسط مواد هسته‌اي و مواد منفجره متعارف ساخته شـونـد .

 سلاح‌های هسته‌اي علاوه بر قدرت تخریبـی بر روی ساختمان‌ها و تاسیسات ، باعث اثـرات رادیولوژیکی قابل توجهـی در انفجارات کوچک هسته‌اي می‌گردند . این اثرات رادیولوژیکی حاصل پرتوزایی ذرات پرتوزای اولیه ناشي از انفجار و نیـز ذرات پرتوزای تاخیری حاصل از واپاشی هستـه‌هایي با نیمه عمر طولانـی‌تـر می‌باشد .

یک چشمه کوچک و یا مقادیر کمی از مواد با پرتوزایی پایین ، مي‌تواند به منظور ایجاد ترس در میان کارکنان و سوء استفاده دشمن از وجود آلودگی در محل کار و برهم زدن نظم اجتماع بکار گرفته شود . این مواد مي‌توانند درون بسته‌های کوچک مانند آمپول ، جعبه کفش یا حتی درون یک چمدان به محل مورد نظر آورده شود و یا حتی با آلوده نمودن کارکنان و وسایل آن‌ها و با آورده شدن ناخودآگاه آلودگی توسط کارکنان به مراكز هسته‌اي انجام گيرد ( در این زمینه کنترل در هنگام ورود و خروج کارکنان و اطمینان از عدم آلودگی آنان لازم است) . در حالتی که از مایع به عنوان ماده آلوده كننده استفاده شده باشد اين مواد مي‌توانند در یک ناحیه کوچک و یا حتی وسیع ریخته شود وچون پرتوزایی اين شكل از مواد کم است ، انتظار می‌رود پرتوگیری فردی نیز کم باشد و درنتيجه بنابراین آسیب ناشی از این نوع چشمه‌ها در ابتدا روانی خواهد بود و هرگاه دوز کم خارجی و یا داخلی حاصل از این چشمه‌ها دریافت گردد اثرات بهداشتی سریعی نداشته و فقط احتمال بروز تاثیرات بهداشتی دراز مدت آن‌هم به مقدار کم را شامل خواهد شد .




خطرات انرژی هسته ای

مواد راديواكتيو مي‌تواند از طريق خوردن يا نوشيدن مواد آلوده ،‌ ورود به داخل پوست از زخم‌هاي باز و يا از طريق تنفس گازها و گردوغبارهاي راديواكتيو وارد بدن شود . پوشيدن لباس‌هاي حفاظتي توسط كاركنان مي‌تواند بطور موقتي اختلاط و نشت راديونوكلئیدها را روي بدن شخص برطرف نماید . رفع آلودگي كامل ، به مقدار زيادي پرتوگيري شخص آلوده را كاهش مي‌دهد .

مواد راديواكتيو مي‌تواند از طريق خوردن يا نوشيدن مواد آلوده ،‌ ورود به داخل پوست از زخم‌هاي باز و يا از طريق تنفس گازها و گردوغبارهاي راديواكتيو وارد بدن شود . پوشيدن لباس‌هاي حفاظتي توسط كاركنان مي‌تواند بطور موقتي اختلاط و نشت راديونوكلئیدها را روي بدن شخص برطرف نماید . رفع آلودگي كامل ، به مقدار زيادي پرتوگيري شخص آلوده را كاهش مي‌دهد . وقتي يك مادة راديواكتيو وارد بدن مي‌شود ، از طريق فرآيندهاي فيزيولوژيكي كه خواص فيزيكي و شيميايي ماده تعيين كنندۀ آن است ، در بدن پخش مي‌شود . مواد راديواكتيوي كه روي سطح پوست مي‌نشينند ،‌ اگر وارد بدن نشوند ، از منابع پرتوگيـري خارجي به حساب مي‌آيند . البته مادامي كه روي پوست قرار داشته باشند ، به راحتي مي‌توانند توسط استنشاق ، خورده شدن و يا از طريق شكاف‌هاي پوست وارد بدن شوند .

عبارات مختلفي براي توصيف و دسته‌بندي اثرات پرتـوها استفاده مي‌شود كه در اين قسمت به بيان آن‌ها پرداخته خواهد شد :

1.      اول دورة زماني است كه طيّ آن اثرات آشكار مي‌شوند كه مي‌تواند با عبارت : ديرس و زودرس توصيف شود . اثرات زودرس معمولاً به پيامدهايي از پرتوگيري گفته مي‌شود كه در يك دورة‌ چند روزه يا چند ماهه آشكار مي‌شونـد . اثرات ديـررس به پيامدهاي طولاني مدت پرتوگيـري گفتـه مي‌شود و اثراتي را شـامل مي‌شود كه طيّ چند سال ظاهر نخواهند گردید .

2.      دستة ديگري از عبارت به‌كار رفته :‌ حادّ و مزمن است كه براي توصيف طول مدت زماني كه شخص در معرض پرتو قرار مي‌گيرد استفاده مي‌گردد . به‌طور كلي پرتوگيري حادّ به حالتي گفته مي‌شود كه پرتو طي يك دورة‌ كوتاه چند ساعت يا كمتر دريافت شده باشد و در پرتوگيري مزمن معمولاً پرتو به‌طور طولاني مدت طيّ چندين روز يا بيشتر دريافت می‌شود . بسيار مهم است كه بدانيم هر دو نوع پرتوگيري مزمن و حادّ مي‌توانند اثرات زودرس و ديررس ايجاد نمایند .

 دو عبارت ديگر كه براي توصيف اثرات ناشي از مواد راديواكتيو به‌كار مي‌رود قطعي و احتمالي ( تصادفي ) هستند :

3.      اثرات قطعي يا غير تصادفي : اثراتي هستند كه يك آستانة بروز اثر براي آن‌ها فرض مي‌شود ، ( يعني يك ميزان پرتوگيري كه كمتر از آن مقدار ، اثر زيان‌بار بروز نمي‌كند ) و شدت اثر با افزايش مقدار در معرض بودن ، افـزايش مي‌يابد . اما در اثرات تصادفي ، حدّ آستانه‌اي مفروض نبوده و شدت آن به آهنگ دوز وابسته نيست ولي احتمال آن با افزايش دوز افزايش خواهد یافت . سرخ شدن پوست ( اِريتما ) نمونه‌اي از آثار قطعي پرتوگيري است زيرا بروز اين اثر داراي يك حدّ آستانه است و شدت آن در پرتوگيري‌هاي بيشتر ، افزايش مي‌يابد .

 اثرات زيست شناختي اغلب در دسته اثرات غير تصادفي محسوب مي‌شوند . آثار غير تصادفي با سه ويژگي كلي زير مشخص خواهند شد :

  • قبل از آن‌كه يك اثر ايجاد شود بايد مقدار پرتوگيري بيش از مقدار مشخص براي آن بيماري باشد .
  • هرچه ميزان تابش مواد راديواكتيو بيشتر باشد اثر آن نيز بيشتر و نمايان‌تر است.
  • ميان عامل زيان آور و اثر مشاهده شده يك رابطه مشخص وجود دارد .

 4.      اثرات احتمالی و تصادفي : سرطاني كه براثر اشعه بوجود مي‌آيد نمونه‌اي از اثرات تصادفي پرتوگيري است . چون آستانه‌اي براي آن مفروض نيست و شدت سرطان و وقوع آن از پرتوگيري مستقل است به اين معني كه در افراد مختلف احتمال بروز سرطان كاملا اتفاقي بوده و نمي‌توان حدّي را براي آن درنظر گرفت . همچنين سرطان مثالي از اثرات ديررس پرتوگیـری است چون زمان زيادي (معمولاً چند سال بین پرتوگيـري و بروز بيمـاري ) لازم می‌باشد .

 به عنوان مثال ، براي اين‌كه در فردي اثر باده‌گساري مشاهده شود بايد بيشتر از حد معيني الكل بياشامد و پس از آن ، اثر الكل به مقداري كه فرد مصرف نموده است ، بستگي خواهد داشت . در نهايت اگر رفتار مستانه از وي سرزند مي‌توان گفت كه بي‌ترديد اين رفتار ناشي از استعمال الكل است . اين نوع اثر را اثر آستانه‌اي و يا غير تصادفي مي‌نامند .

اثرات تصادفي همان‌گونه كه از نامشان برمي‌آيد اثراتي هستند كه بطور اتفاقي ، خواه اين‌كه شخص در معرض مواد راديواكتيو قرار گرفته باشد و يا نباشد پديدار خواهند شد . از اين رو اين اثرات را مثل رابطه مستي با الكل يا آفتاب‌زدگي با خورشيد نمي‌توان بدون ترديد ناشي از عامل زيان آور دانست .

 اثرات مهم ناشي از پرتوگيري تصادفي به دو بيماري سرطان و اثرات ژنتيكي ختم مي‌شود .

اثر پرتوگيري در مورد سرطان اين است كه احتمال وقوع آن‌را در فرد افزايش خواهد داد و هرچه پرتوگيري بيشتر باشد احتمال وقوع سرطان هم بيشتر خواهد شد . بعد از اين‌كه فردي در تماس با مواد راديواكتيو قرار گرفت و بيماري سرطان در وي پديد آمد نمي‌توان بطور قطعي وجود سرطان در او را به عامل پرتو نسبت داد اما مي‌توان گفت كه احتمالاً در اثر مواد راديواكتيو بوده است . به عنوان مثال مي‌توان به رابطه سرطان ريه و استعمال دخانيات اشاره نمود زيرا اين نوع سرطان بيشتر در افرادي مشاهده مي‌شود كه سيگار استعمال نموده‌اند و در بين سيگاري ها نيز آن افرادي كه بيشتر سيگار مي‌كشند نيز بيشتر به اين نوع سرطان دچار خواهند شد . با وجود اين مطلب ، برخي از سيگاري‌ها هم به اين بيماري مبتلا نمي‌شوند و نمي‌توان گفت كه استعمال افراطي دخانيات بطور حتم منجر به بيماري سرطان ريه خواهد شد بلكه بايد اذعان نمود احتمال وقوع سرطان را بيشتر مي‌نمايد .

دست‌كاري اطلاعات ژنتيكي مستقر در يك سلول و آسيب رساندن به اطلاعات انباشته شده در كروموزوم‌هاي يك سلول در بدن ، بيماري سرطان را ايجاد مي‌نمايد و با دست‌كاري كروموزوم‌هاي يك سلول زايشي ( اسپرم يا تخمك ) تحولات ژنتيكي ايجاد مي‌گردد . بر طبق آزمايشات انجام شده هرنوع افزايش در ميزان تابش ناشي از مواد راديواكتيو حتي به ميزان كم ، به همان نسبت خطر حاصل از بيماري‌هاي تصادفي را افزايش خواهد داد .




سرطان

عوامل متعددي به ايجاد سلول‌هاي سرطاني کمک مي‌کنند كه دو مورد مهم آن عبارتند از :

1) استعداد ميزبان : وجود نقص در کروموزوم و يا انتقال ژن‌هاي معيوب به جنين و سپس رشد يافتن اين ژن‌ها و يا ساير عوامل ژنتيکي که در بدن ميزبان وجود دارد .


2) عوامل محيطي : در محيط پيرامون ما موادي وجود دارند که سرطان زا مي‌باشند ، اين مواد خصوصاً در مشاغل خاص به وفور يافت مي‌شوند مانند : پرتونگاري ، كار با مواد راديواکتيو ، كار با امواج الکترومغناطيس و غيره .


 چگونگي ايجاد سرطان


 سلول‌هاي سرطاني به دليل  ايجاد جهش در DNA يا RNA ايجاد مي‌شوند . اين جهش‌ها و تغييرات مي‌توانند خودبخودي و يا توسط عوامل ديگر ايجاد شوند مثل : مواد راديواكتيو ، الكترومغناطيس ، (ميكروويو ، Xray و…) ، ويروس‌ها و باكتري‌ها ، انگل‌ها (به دليل التهاب و تحريك بافت‌ها) ، گرما ، مواد شيميايي موجود در هوا ، آب و غذا ، آسيب مكانيكي در سطح سلولي ، راديكالهاي آزاد ، پيري RNA , DNA و… 


سلول‌هاي سرطاني به طور مداوم در بدن توليد مي‌شوند اما همه‌ي آن‌ها قادر به تكثير نخواهند بود بلكه تعدادي از آن‌ها به سرعت مي‌ميرند . در بعضي شرايط ميزان جهش‌هاي RNA, DNA  بسيار بالاست مثل : محيط ناسالم  (راديواكتيو ، مواد شيميايي و… ) ، تغذيه ضعيف (محيط نا مناسب سلولي) ، استعداد ژنتيكي جهش در بعضي افراد و افزايش سن (بالاي 80 سال) .


دلايل مستند و قطعي در دست است كه دريافت پرتوگيري به ميزان 1 گري و يا بيشتر ، وقتي با سرعت زياد به بدن برسد اثرات سرطان‌زايي خواهد داشت . هرچند هربافت يا اندامي ممكن است بعد از پرتوگيري به طور غير عادي رشد كند اما ظاهراً بعضي از بافت‌ها از اين لحاظ حساس‌تر از بافت‌هاي ديگر هستند . سرطان ناشي از تابش ، اغلب در دستگاه توليد خون ، تيروئيد ، استخوان و پوست مشاهده مي‌شود . در بروز سرطان پوست ، ابتدا التهاب و خارش در روي پوست ايجاد خواهد شد و رفته رفته اين التهاب به لك و پيس شديد ، زخم ، رشد غيرعادي بافت‌ها و در اثر پيشرفت  سرانجام به مرگ تبديل خواهد شد . و تمام اين فرآيندها از ابتدا تا به انتها ممكن است حدود 9 سال به طول انجامد .


 سرطان خون –


 سرطان خون از محتمل‌ترين انواع آسيب‌هاي بدخيم پرتوگيري زياد تمام بدن هستند . پس از بمباران هسته‌اي ژاپن مشخص گرديد كه ابتلا به سرطان خون در بين كساني كه در نزديكي مركز انفجار بودند بيش از كساني است كه دورتر از آن قرار داشته‌اند . نخستين موارد ابتلا به سرطان خون سه سال پس از بمباران در ميان بازماندگان مشاهده گرديد و آهنگ آن تا 4 سال بعد بطور پيوسته افزايش يافت .


 تحقيقات انجام شده در انگليس نشان مي‌دهد كودكاني كه در رحم مادر هنگام عكسبرداري در معرض پرتو ايكس قرار مي‌گيرند بيشتر از آن‌هايي كه در معرض عكس‌برداري نبوده‌اند به سرطان خون مبتلا مي‌شوند . اين ميزان پرتوگيري براي جنين درحدود 01/0 گري است .


 سرطان استخوان –


بعد از جنگ جهاني دوم هنگامي كه تعدادي از كارگران دختر براي رنگ زدن شب‌نما به روي صفحات ساعت ، استخدام شدند ، آن‌ها غالباً قلم موها را ميان لب‌هايشان مي‌گرفتند و درنتيجه هر بار مقداري راديوم و مزوتوريوم را بطور ناخودآگاه وارد بدن مي‌كردند . پس از مدتي چند نفر از آنان به علت كم خوني و فساد استخوان‌هاي فك جان سپردند . پس از تحقيقات فراوان مشخص شد كه راديوم ميل دارد تا در استخوان باقي بماند و اين مسئله باعث آسيب به بافت استخوان و خون‌سازي شده است .


 مواد پرتوزاي سنگين همچون اورانيوم و پلوتونيوم تمايل دارند تا در بافت استخوان قرار گرفته و بدين سان عامل ايجاد سرطان شوند .


 سرطان ريه –


وقتي مواد پرتوزا از طريق استنشاق هوا وارد ريه شوند اين مواد مي‌تواند مدتي در آن باقي بماند و  با پرتوزايي توليد سرطان ريه كنند . در بيشتر مواقع فاصله بين پرتوگيري و مشاهده سرطان ريه بيشتر از 100 روز بوده است ولي در موارد شديدتر آن فقط 48 روز پس از پرتوگيري نيز سرطان سلول‌هاي پوست ناي مشاهده خواهد شد .




آثار مستقیم ناشی از نقص کارخانه‌های غنی‌سازی اورانیوم

اگر رطوبت كم باشد ، در نتيجه ابر سفيد رنگ حاصل نشده و ذرات UO2F2 جامد شكل به‌وجود مي‌آيد . UO2F2 قابليت حل شدن در آب را دارد، جامد زرد رنگي كه رنگ آن دقيقاً به اندازه و درجه هيدراته‌ي آن بستگي خواهد داشت .


كاركنان و مردم در معرض خطرات ناشي از انتشار مي‌باشند و اين ماده در محيط كارخانه بايد اندازه‌گيري شده و به‌شدّت تحت كنترل درآيد . از آن‌جايي‌كه واكنش‌هاي اين ماده به سرعت انجام  مي‌گيرد ، بنابراين بايد در كمتر از 10 ثانيه از محل انتشار آلودگي دور شد و باقي ماندن در كنار آلودگي ، آن‌هم تنها به مدت 1 دقيقه بسيار مخاطره آميز خواهد بود .


 توده حاصل شده در اثر نشت مواد در كارخانه ، شامل تركيبات زير مي‌باشد :


·        بخار :H2O , (HF)8 , (HF)6 , (HF)2 ,  HF , UF6  HF.H2O  ,  و هوای خشک .         


·        جامد :  UO2F2 , UF6 


هرگاه UF6 به محيط نشت پيدا كند ، مي‌توان عنوان نمود كه به‌تدريج همة هگزافلوئوريد اورانيوم تبديل به HF و UO2F2 خواهد گرديد .


 هر ماده راديواكتيوي كه به محيط نشت پيدا كند ، داراي يك سري خطرات راديولوژيكي است كه با توجه به نوع و ميزان مادة انتشار يافته ، خطرات آن ، براي افرادي كه در تماس با اين مواد مي‌باشند متفاوت است .


بايد در نظر داشت كه خطرات ناشي از تماس مواد راديواكتيو با بدن شامل دو دستة كلي خواهد بود : يكي خطرات شيميايي و آثاري كه ناشي از واكنش‌هاي شيميايي مادة آلوده بر روي تجهيزات و انسان باقي مي‌گذارد و ديگري خطرات ناشي از تشعشع و پرتوگيري فرد .


 HF  يك گاز به شدّت خورنده و سمّي است و مي‌تواند باعث مرگ شود زيرا از نظر سمّيت 5 بار خطرناك‌تر از سيانور است .



 مهمترين خطر اورانيوم ازنوع تشعشع است و همچنين مي‌تواند اثرات شيميايي سمّي نيز داشته باشد . معمولاً تركيبات اورانيوم به‌صورت استنشاق و يا بلعيدن وارد بدن خواهند گردید .


 بخارHF  به‌صورت يك گاز بدون رنگ با بويي تند مي‌باشد و به هر ميزاني در آب محلول بوده و هنگام حل شدن در آب توليد حرارت مي‌نمايد .


نشت HF به خاطر واكنش با بخار آب ، به‌صورت يك بخار دودي شكل مي‌باشد . بنابراين هر نقطه‌اي كه اين دود سفيد رنگ مشاهده گرديد حاكي از آن است كه HF در محيط انتشار يافته است .


HF ، شديداً خورنده بوده و باعث سوزش شديد پوست ، چشم و مخاط بويايي شده ، همچنين باعث سوزش شديد در دستگاه تنفسي مي‌شود . استنشاق HF باعث سوزش غير قابل تحمل ، احساس سوزش در بيني و گلو به همراه سرفه شديد و درد در زير سينه مي‌شود . تهوع ، استفراغ ، اسهال و زخم لثه از پي‌آمدهاي استنشاق HF است .


اگر چشم در معرض تماس با HF قرار گيرد ، باعث سوزش ، سرخي و ترشح چشم مي‌شود . تراوش اسيد فلوئوريدريك آبي به چشم باعث تورم ، التهاب قرنيه و بسياري اثرات مخرب جدي خواهد شد .


سيماي آشكار سوزاندن HF برروي پوست بـدن ، با يـك زخـم دردنـاك شـروع مي‌شود و واكنش تدريجي اين ماده بر روي پوست با كاهش هيدروژن و ايجاد PH كم و اثر سمي مخصوص حاصل از غلظت بالاي يون هاي فلوئور بهمراه خواهد بود . اين عمل باعث مي‌شود تا  از بافت بدن جدا شده و به صورت مادة  ظاهر شود و بدين وسيله با كاهش تدريجي  در بدن و اضافه شدن  در بافت به نهايت اثر نامطلوب خود خواهد رسيد . اثر سوختگيHF بر روي پوست بدن مي‌تواند توسط  شستن با آب ، آن‌هم به مدت 15 دقيقه متوقف شود . در عين حال براي جلوگيري از ادامة واكنش HF با بافت بدن ، مي‌توان علاوه بر شستن، موارد زير را نيز با توجه به موقعيت و ميزان سوختگي مورد عمل قرار داد :


1- غوطه‌ور نمودن عضو آسيب ديده در محلول   سرد ، يا استفاده از ذرات مرطوب آن .


2- تزريق زير جلدي از يك محلول 10 درصدي گلوكونات كلسيم .


3- جراحي قسمت آسيب ديده در سوختگي شديد ناشی از HF .


در این زمینه خاطر نشان می‌سازد که توجهات پزشكي کاملاً ضروري خواهد بود حتي اگر اثر ناچيزي از آن ظاهر شده باشد . زيرا اثرات مخرب بعدي را ممكن است به دنبال داشته باشد .